TBK 372. Madde

I. Kira süresinin bitiminde kiracı, kiralananı, tutanağa geçirilmiş olan bütün eşyalarla birlikte ve bulundukları durumda geri vermekle yükümlüdür.

II. Kiracı, iyi işletilme durumunda kaçınılabilecek olan değer eksiklikleri için tazminat ödemekle yükümlüdür.

III. Kiracı, kiralanana göstermekle yükümlü olduğu özen çerçevesinde meydana gelen değer artışları için tazminat isteyemez.

TBK 372. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 292 nci maddesini karşılamaktadır.

Tasarının üç fıkradan oluşan 371 inci maddesinde, ürün kirası sözleşmesinin sona ermesinin sonuçlarından biri olan kiracının geri verme borcu düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 292 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “H. Kiranın hitamında kiralananın iadesi / I. İade borcu” ibaresi, Tasarıda “II. Sona ermenin sonuçları / 1. Geri verme” şekline dönüştürülmüştür.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 372. maddesi, ürün kirası sona erdiğinde kiracının geri verme yükümlülüğünü detaylı biçimde düzenleyen hükümdür.

Maddenin birinci fıkrası temel yükümlülüğü koyar: kira süresinin bitiminde kiracı, kiralananı, tutanağa geçirilmiş olan bütün eşyalarla birlikte ve bulundukları durumda geri vermekle yükümlüdür.

Bu hüküm, sıradan kiradaki geri verme yükümlülüğünden (TBK m. 334) farklı olarak, tutanağa geçirilmiş eşyaları da kapsar. TBK m. 359 uyarınca düzenlenen tutanaktaki tüm eşyalar, başlangıçtaki durumlarında iade edilmelidir.

"Bulundukları durumda" ifadesi önemlidir. Normal kullanım aşınması kabul edilebilir; ancak tutanaktaki değerlere yakın bir durum beklenir. Kiracı, olağan üstü bakım yükümlülüğü altındadır.

İkinci fıkra, kötü işletmeye ilişkin sorumluluğu düzenler: kiracı, iyi işletilme durumunda kaçınılabilecek olan değer eksiklikleri için tazminat ödemekle yükümlüdür.

Bu hüküm, kiracının işletme yükümlülüğüne aykırılık durumunda tazminat sorumluluğunu belirler. Eğer kiracı, iyi bir işletmeci gibi hareket etseydi kaçınabilecekken değer eksiklikleri oluştuysa, bu eksikliği tazmin etmek zorundadır.

"İyi işletilme" ölçütü objektifdir. Makul bir çiftçi/işletmecinin göstereceği özen ve dikkat beklenir. Modern işletmecilik teknikleri, sürdürülebilir uygulamalar esas alınır.

Örnek değer eksiklikleri: toprak kalitesinin bozulması (aşırı kullanma, kimyasal dengesizlik), hayvan sayısında veya kalitesinde düşüş, araç-gereçlerin normal aşınma üzerinde yıpranması, yapısal değer kaybı (bakımsızlık sonucu).

Üçüncü fıkra, değer artışları konusunu düzenler: kiracı, kiralanana göstermekle yükümlü olduğu özen çerçevesinde meydana gelen değer artışları için tazminat isteyemez.

Bu hüküm, kiracının normal özeninin sonucu olan değer artışları için ayrıca tazminat talep edemeyeceğini belirtir. Örneğin normal bakım sonucu toprak kalitesinin iyileşmesi, kiracının normal işletme faaliyetinin sonucudur; ayrı tazminat doğurmaz.

Ancak özel yatırımlar veya olağanüstü iyileştirmeler farklı değerlendirilir. TBK m. 373 ve 374 bu konularda özel hükümler içerir.

Pratik örnek: kiralık çiftliği sezon sonunda iade ederken, eğer ahırlar normal kullanımın ötesinde hasar görmüşse (çiftçinin ihmalinden) tazminat öder. Eğer çiftçi iyi işletmiş ve değer artırmışsa, sadece normal özenin sonuçları için tazminat isteyemez.