TMK 559. Madde
(1) İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer.
(2) Hükümsüzlük, def”i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
TMK 559. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 501 inci maddesini karşılamaktadır. Gerek yürürlükteki bu maddede gerek İsviçre MedenîKanununun bunu karşılayan 521 inci maddesinde iptal davalarıiçin belirtilen süreler zamanaşımısüresi olarak öngörülmüştür. Bu sürenin niteliği tartışmalıolmakla birlikte, bunun zamanaşımıdeğil, bir hak düşürücüsüre olduğu görüşüağırlık kazanmaktadır. İsviçre Özel Hukuku ile ilgili şerhin yazarıPaul Piotet, Schweizerisches Privatrecht, Erbrecht IV/1,sh.276-277’de buradaki sürenin Federal Mahkeme kararlarına (BGE 86 II 340; 98 II 176) da dayanarak bir hak düşürücüsüre olduğunu kabul etmektedir. Burada düzenlenen davanın yenilik doğurucu bir hakkın kullanılmasıniteliği taşıdığı, bu davanın bir eda davasıolmadığıgöz önünde tutularak madde hak düşürücüsüre olarak düzenlenmişve kaleme alınmıştır. Maddede öngörülen bir, beşve otuz yıllık süreler yerine bir, on ve yirmi yıllık süreler kabul edilmiştir. Maddenin aslıolan İsviçre MedenîKanununun 521 inci maddesinde bu süreler bir, on ve otuz yıl olarak öngörülmüştür. Bizde olağanüstüzamanaşımıile mülkiyetin kazanılmasında zamanaşımısüresi 20 yıl iken, İsviçre MedenîKanununun bunu karşılayan 662 nci maddesinde bu süre otuz yıl kabul edilmiştir. İsviçre MedenîKanununun 521 inci maddesinde otuz yıllık sürenin kabul edilişgerekçesi budur. Bu nedenle 713 üncümaddede olduğu gibi bu maddede de Kaynaktan ayrılmak suretiyle iki madde arasında paralellik sağlamak üzere otuz yıllık süre yirmi yıla indirilmiş, beşyıllık süre kaynak Kanuna paralel olarak 10 yıla çıkarılmıştır.
Açıklama
TMK Madde 559, ölüme bağlı tasarrufların iptali davasının hangi süreler içinde açılabileceğini, yani hak düşürücü süreleri düzenler. Birinci fıkraya göre iptal davası açma hakkı; davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. İkinci fıkra ise hükümsüzlüğün def’i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini öngörür. Gerekçe, hükmün eski 743 sayılı Kanun’un 501. maddesini karşıladığını, eski metinde zamanaşımı olarak nitelenen sürelerin niteliğinin tartışmalı olduğunu, öğreti ve Federal Mahkeme kararları doğrultusunda bunların hak düşürücü süre olarak kabul edildiğini açıklar. Madde, TMK 557’deki iptal sebepleri ve 558’deki dava hakkıyla bütünlük içinde uygulanır.
Uygulama mekanizmasında maddenin getirdiği üç süre dikkatle ayırt edilmelidir. Bir yıllık sübjektif süre, davacının üç unsuru birden öğrenmesiyle işlemeye başlar: tasarrufun varlığı, iptal sebebi ve kendisinin hak sahibi sıfatı. Bu sürenin işlemesi için salt tasarruftan haberdar olmak yetmez; iptal sebebinin de bilinmesi gerekir. On yıllık ve yirmi yıllık objektif süreler ise davacının bilgisinden bağımsız olarak, vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinden itibaren işler. Davalının iyiniyetli olup olmaması bu objektif sürenin uzunluğunu belirler: iyiniyetli davalıya karşı on yıl, kötüniyetli davalıya karşı yirmi yıl. Hak düşürücü süre niteliği taşıdığından, bu süreler durmaz ve kesilmez; hâkim tarafından resen göz önünde tutulur. İkinci fıkranın getirdiği def’i imkânı ise önemli bir dengedir: süreler geçmiş olsa bile, kendisinden tasarrufa dayanılarak bir edim istenen kişi, savunma yoluyla tasarrufun hükümsüzlüğünü her zaman ileri sürebilir; çünkü saldırı (dava) hakkı süreye tâbi olsa da savunma hakkı süresizdir.
İptal davasında hâkim, sürelerin hak düşürücü niteliği gereği geçip geçmediğini resen denetler ve süre dolmuşsa davayı esasa girmeden reddeder; ancak def’i yoluyla ileri sürülen hükümsüzlük iddiasını süreye bakmaksızın değerlendirir. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, TMK Madde 559’daki sürelerin hak düşürücü süre olduğunu, mahkemece kendiliğinden gözetileceğini ve bir yıllık sürenin başlangıcında iptal sebebinin öğrenildiği anın esas alınacağını kabul etmektedir. Somut örnek: bir mirasçı, vasiyetnamenin açılmasından iki yıl sonra, mirasbırakanın vasiyeti düzenlerken akıl hastalığı nedeniyle tasarruf ehliyetinin bulunmadığını yeni öğrenmişse; bu öğrenme tarihinden itibaren bir yıllık süre içinde ve açılma tarihinden itibaren iyiniyetli davalıya karşı on yıl dolmadan iptal davası açabilir. Süreler geçmişse dahi, kendisinden vasiyete dayanarak bir mal istenen mirasçı, ehliyetsizliği def’i olarak ileri sürebilir.