TMK 761. Madde
(1) Evi, arazisi veya işletmesi için gerekli sudan yoksun olup, bunu aşırı zahmet ve gidere katlanmaksızın başka yoldan sağlayamayan taşınmaz maliki, komşusundan, onun ihtiyacından fazla olan suyu tam bir bedel karşılığında almasını sağlayacak bir irtifak kurulmasını isteyebilir.
(2) Zorunlu su irtifakının kurulmasında öncelikle kaynak sahibinin menfaati gözetilir.
(3) Durum değişirse, kurulmuş irtifak hakkının değiştirilmesi veya kaldırılması istenebilir.
TMK 761. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 683 üncü maddesini karşılamaktadır. Madde, İsviçre aslıolan 710 uncu maddeye uygun olarak üçfıkra hâ line getirilmiştir. kaynak Kanundaki hükümler göz önünde tutularak, madde kenar başlığıyla birlikte yeniden kaleme alınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 761, su ihtiyacını başka yoldan karşılayamayan taşınmaz malikine, komşusundan zorunlu su irtifakı kurulmasını isteme hakkı tanıyan bir komşuluk hukuku düzenlemesidir. Birinci fıkraya göre, evi, arazisi veya işletmesi için gerekli sudan yoksun olup bunu aşırı zahmet ve gidere katlanmaksızın başka yoldan sağlayamayan taşınmaz maliki, komşusundan, onun ihtiyacından fazla olan suyu tam bir bedel karşılığında almasını sağlayacak bir irtifak kurulmasını isteyebilir. Bu hak, mülkiyet hakkının komşuluk ilişkisi içinde sınırlandırılmasının bir örneğidir ve zorunlu geçit (m.747) ve zorunlu mecra (m.744) haklarıyla aynı mantığı paylaşır. Düzenleme, İsviçre Medeni Kanununun 710. maddesine uygun olarak üç fıkra hâline getirilmiştir.
Maddenin uygulanması sıkı koşullara bağlıdır. Öncelikle, talep eden malikin su ihtiyacı gerçek ve gerekli olmalı; bu ihtiyaç ev, arazi ya da işletme için zorunlu nitelik taşımalıdır. İkincisi, malik bu suyu aşırı zahmet ve masrafa katlanmaksızın başka bir yoldan sağlayamamalıdır; başka bir su kaynağına makul biçimde ulaşabiliyorsa zorunluluk koşulu gerçekleşmez. Üçüncüsü, irtifak ancak komşunun kendi ihtiyacından fazla olan su üzerinde kurulabilir; komşunun kendi su gereksinimi her zaman önceliklidir ve kaynak sahibinin menfaati öncelikle gözetilir. Dördüncüsü, su tam bir bedel karşılığında alınır; yani bu hak karşılıksız değildir, su sahibine eksiksiz bir ödeme yapılır. Üçüncü fıkra, koşulların zamanla değişebileceğini öngörerek, durum değişirse kurulmuş irtifak hakkının değiştirilmesinin veya kaldırılmasının istenebileceğini düzenler; böylece irtifak, sonradan ortaya çıkan ihtiyaçlara uyarlanabilir.
Bu düzenlemenin sonucu, su sahibi komşunun mülkiyetinin kanunen sınırlandırılması ve karşılığında bedel almaya hak kazanmasıdır; talep koşulları varsa komşu, irtifaka katlanmak zorundadır ve direnirse hak, dava yoluyla hâkim kararıyla kurulur. Yargıtay, zorunlu su irtifakının ancak başka makul su kaynağının bulunmadığı hâllerde kurulabileceğini, kaynak sahibinin öz ihtiyacının her durumda korunacağını vurgular. Somut bir örnekle: dağlık bir bölgede hayvanlarını sulayacak suya ulaşamayan ve şebeke suyu çekmesi fahiş masraf gerektiren bir çiftçi, komşusunun ihtiyaç fazlası kaynak suyundan tam bedel ödeyerek yararlanmak üzere irtifak kurulmasını isteyebilir. Sonradan kendi arazisinde kuyu açıp suya kavuşursa, komşu irtifakın kaldırılmasını talep edebilir. TMK Madde 761 böylece su ihtiyacını komşuluk dengesi içinde çözer.