Açıklama

Tababet Kanunu’nun 54. maddesi, diploma veya belgesi olmadığı hâlde ebeliği meslek edinen kişilere suç oluşturmadığı takdirde iki yüz elli Türk Lirası idari para cezası verilmesini öngörmektedir. Madde, ebelik mesleğinin idari yaptırım rejiminin temel hükmüdür.

Hükmün koruduğu hukuki değer, anne ve bebek sağlığının nitelikli ebelik hizmetiyle sağlanmasıdır. 47. maddede tanımlanan lisans eğitimi ve Bakanlık tescili olmaksızın ebelik yapanlar, ebelik mesleğinin temel yetki sınırlarını ihlal etmektedirler.

‘Suç oluşturmadığı takdirde’ ifadesi, aynı fiilin TCK hükümleri uyarınca suç teşkil etmesi hâlinde idari yaptırım yerine cezai yaptırımın uygulanacağını belirtir. Örneğin diplomasız ebenin hataları sonucu bebeğin veya annenin yaralanması ya da ölmesi hâlinde, TCK’nın 85 ve 89. maddeleri uyarınca taksirle ölüme sebebiyet verme veya yaralama suçları gündeme gelir.

54. maddedeki idari para cezası tutarı görece düşük kalmakla birlikte, ceza her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’nun genel hükümleri uygulanır. Mahallin en büyük mülki amiri tarafından verilen ceza, idari yargıya itiraza açık biçimde tebliğ edilir.

Madde; 47. madde (ebelik statüsü), 51. madde (ebelik yetki alanı), 55. madde (yükümlülük ihlalleri), 57. madde (akıl hastalığı) ile birlikte uygulanır. Aynı zamanda 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ile de bağlantılıdır.

Türkiye’de geleneksel ebelik uygulaması (kırsal kesimde köy ebesi, mahalle ebesi gibi yapılar) geçmişte yaygındı. Modern Türkiye’de bu uygulama büyük ölçüde sona ermekle birlikte, ücra bölgelerde geleneksel bilgi kullanımı hâlâ görülmektedir. 54. madde, bu tür faaliyetlerin yasal çerçeve dışına çıkmasını engelleyen hukuki güvencedir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, diplomasız ebelik faaliyeti sonucu bebek veya anne ölümü olması durumunda TCK’nın taksirle öldürme hükümlerinin uygulanacağını; yalnızca idari para cezasıyla yetinilemeyeceğini içtihat hâline getirmiştir.

Danıştay, 54. madde kapsamındaki idari para cezalarının somut gerekçe içermesi; fiili ebelik faaliyetinin tanıklık, şikâyet veya denetim yoluyla tespit edilmiş olması gerektiğini belirtir.

Sağlık Bakanlığı ve il sağlık müdürlükleri, evde doğum hizmeti verenlere yönelik denetimler yapmakta; diploma ve yetki kontrolünde bulunmaktadır. Evde doğum hizmetinin mutlaka lisanslı ebe tarafından verilmesi zorunluluğu 54. madde ile pekiştirilmiştir.

KVKK kapsamında, diplomasız ebelik yapan kişinin gebe/anne/bebek verilerine erişmesi hukuka aykırı veri işleme oluşturur ve ayrı cezai süreç doğurabilir.

54. maddenin karşılık getirdiği ceza miktarının düşüklüğü, bu suçun yaygınlığının az olduğunu değil, mesleğin idari denetim rejiminin kabahat kategorisinde tutulduğunu gösterir. Ağır sonuçlar doğuran fiiller zaten cezai hükümlerle karşılanmaktadır.

Göç ve geçici koruma altında bulunan yabancılar bakımından, yabancı uyruklu ebelerin Türkiye’de diplomalı ebelik yapabilmeleri için denklik süreci gerekir; aksi hâlde 54. madde uygulanabilir. Ancak göçmen sağlık merkezlerinde özel düzenlemeler ile farklı statüler kurulabilmiştir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, anne ve bebek sağlığı hizmetinin nitelikli meslek mensubu tarafından sağlanmasını AİHS 2 ve 8. maddeler kapsamında pozitif devlet yükümlülüğü olarak yorumlamıştır.

1928’de ebelik mesleğinin kayıt altına alınma çabasının yaptırımı olarak konulan 54. madde, bugün anne-bebek sağlığı hakkının korunmasının idari yaptırım mekanizmasıdır. Madde, mesleğin niteliğinin yasal koruma altında tutulmasına katkı sağlar.