TBK 251. Madde
I. Deneme veya gözden geçirme satıcının yanında yapılmak gerekip de alıcı, satılanı sözleşme veya âdete göre gerekli süre içinde kabul edip etmediğini açıklamazsa, satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur.
II. Böyle bir süre belirlenmemişse, satıcı uygun bir süre geçtikten sonra, satılanı kabul edip etmediğini bildirmesi için alıcıya ihtarda bulunabilir; bu ihtara hemen cevap verilmezse satıcı, sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur.
TBK 251. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 220 nci maddesini karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 250 nci maddesinde, beğenme koşuluyla satışta, deneme veya gözden geçirme satıcının yanında yapılmışsa, satıcının sözleşmeyle bağlı olması ile bağlı olmaktan kurtulması düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 220 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “II. Satıcının nezdinde muayene” şeklindeki ibare, Tasarıda “III. Deneme veya gözden geçirme / 1. Satıcının yanında” şeklinde değiştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 220 nci maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “satıcı serbest olur.” ve ikinci fıkrasında kullanılan “serbest olur.” şeklindeki ibareler, Tasarıda “satıcı, sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur.” şeklinde ifade edilmiştir.
Metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 251. maddesi, beğenme koşuluyla satışta deneme veya gözden geçirmenin satıcının yanında yapıldığı durumlarda beğenme koşulunun gerçekleşmesini düzenleyen hükümdür. Bu madde, alıcının satılanı satıcıyla birlikte incelediği özel durumlarda uygulanır. 818 sayılı Kanun’un 221. maddesini karşılamaktadır.
Maddenin birinci fıkrası süre geçmesine bağlı bir sonuç düzenler: deneme veya gözden geçirme satıcının yanında yapılmak gerekip de alıcı, satılanı sözleşme veya âdete göre gerekli süre içinde kabul edip etmediğini açıklamazsa, satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur. Bu hüküm, alıcının belirsiz şekilde bekleten tutumunu engellemek için satıcıya bağlantıdan kurtulma imkânı verir.
Satıcının yanında yapılan inceleme, özellikle büyük değerli veya karmaşık mallar için tipik bir prosedürdür. Otomobil showroom’unda test sürüşü, mağazada giysi denemesi, fabrikada makine testi gibi durumlar bu kapsamdadır. Satıcı malı hazır bulundurur; alıcı ziyaret edip inceler.
Bu durumda alıcı, inceleme sonunda kararını hemen veya makul süre içinde vermelidir. Eğer açıklama yapmaz ve gerekli süre geçerse, satıcı artık sözleşme ile bağlı değildir. Satıcı bu malı başka alıcıya satabilir; ilk alıcının sonradan "kabul ediyorum" demesi geçerli değildir.
"Sözleşme veya âdete göre gerekli süre" kavramı, somut duruma göre belirlenir. Sözleşmede süre belirtilmişse o süre uygulanır. Belirtilmemişse ticari âdet veya işin niteliği dikkate alınır. Örneğin elektronik ürün denemesi birkaç saat, otomobil test sürüşü birkaç gün, karmaşık endüstriyel makine testi haftalar sürebilir.
İkinci fıkra, süre belirtilmemiş durumları düzenler: böyle bir süre belirlenmemişse, satıcı uygun bir süre geçtikten sonra, satılanı kabul edip etmediğini bildirmesi için alıcıya ihtarda bulunabilir; bu ihtara hemen cevap verilmezse satıcı, sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur.
Bu hüküm, süre belirsizliği durumunda satıcıya pratik bir çözüm sunar. Satıcı, alıcıyı belirsiz süre bekleyemez; uygun bir süre geçtikten sonra ihtar çekerek durumu netleştirmek hakkına sahiptir. Bu ihtar alıcıya baskı yapar ve karar vermesini zorunlu kılar.
"Uygun bir süre" kavramı, malın niteliğine, karmaşıklığına ve inceleme gereksinimlerine göre değerlendirilir. Basit bir malzeme için birkaç gün, karmaşık bir ekipman için daha uzun süre uygun olabilir. İhtar noter aracılığıyla veya yazılı olarak yapılır ve makul bir yanıt süresi içermelidir.
"Hemen cevap verilmezse" ifadesi, ihtar alındıktan sonra derhal kararın açıklanmasını gerektirir. Alıcı ihtarı aldıktan sonra makul kısa bir süre (birkaç gün) içinde beğenme/reddetme iradesini bildirmelidir. Aksi hâlde satıcı sözleşmeden kurtulur.
Bu madde, beğenme koşuluyla satışta taraflar arasındaki dengeyi sağlar. Alıcıya geniş karar hakkı tanınırken, satıcıya da belirsiz bekleme yükünden kurtulma imkânı sunulur. Her iki tarafın menfaatleri korunur.
Doktrinde bu madde, "beğenme süreli sözleşmenin zaman yönetimi" olarak değerlendirilmektedir. Yargıtay kararları, "uygun süre" ve "hemen cevap" kavramlarının somut olaya göre yorumlanmasını; ticari âdetlerin dikkate alınmasını öngörür.
Uygulamada bu madde, showroom satışlarında, yüksek değerli ürün tecrübe süreçlerinde, özel ürün satın alma müzakerelerinde önemli sonuçlar doğurur. Bu düzenleme, beğenme koşulunun satıcı yanındaki işleyişini adil ve pratik biçimde düzenleyen kritik bir kuraldır.