TMK 148. Madde
(1) Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş, evlenmenin iptalini dava edebilir.
TMK 148. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 115 inci maddesini karşılamaktadır. Maddenin konu başlığı “B. Nisbî butlan” şeklinde korunmuşbunu takip eden birinci kenar başlık “I. Eşlerin dava hakkı” şeklinde değiştirilmiştir. Burada eşlerin dava hakkından birincisi olarak, maddenin kenar başlığında “1. Temyiz kudretinden mahrumiyet” ifadesi yerine “Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk” ifadesi kullanılmıştır. Bu yolla bu maddenin temyiz kudretinden her yoksunluk hâ lini kapsamadığıbura ya sadece geçici yoksunluk hâ llerinin girdiği ifade edilmek istenmiştir. Maddede yanlış olarak kullanılan “fesih” sözcüğü yerine doğru olarak “iptal” sözcüğükullanılmıştır. Zira fesih, geçerli olan bir hukukî ilişkinin sona erdirilmesi olduğu hâ lde, iptal geçerli olmayan bir hukukî ilişkinin ortadan kaldırılmasını ifade eder ki, maddede söz konusu olan durum budur.
Açıklama
TMK Madde 148, evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eşin evlenmenin iptalini dava edebileceğini düzenler ve nisbi butlan başlığı altındaki ilk dava hakkını oluşturur. Burada önemli olan, ayırt etme gücünden yoksunluğun geçici nitelikte olmasıdır; sürekli yoksunluk hali ise mutlak butlan sebebi sayılır (TMK m.145). Gerekçede özellikle vurgulandığı gibi, kenar başlıkta “temyiz kudretinden mahrumiyet” yerine “ayırt etme gücünden geçici yoksunluk” ifadesi tercih edilerek hükmün yalnızca geçici halleri kapsadığı açıkça belirtilmiştir. Ayrıca gerekçeye göre, geçerli olmayan bir ilişkinin ortadan kaldırılması söz konusu olduğundan “fesih” yerine doğru terim olan “iptal” kullanılmıştır. Düzenleme eski Kanun’un 115. maddesini karşılamaktadır.
Maddenin uygulanması, evlenme anındaki iradenin sağlıklı olup olmadığına odaklanır. Geçici yoksunluk; sarhoşluk, uyuşturucu veya ilaç etkisi, ağır hastalık nöbeti, hipnoz ya da benzeri anlık etkenlerden kaynaklanan ve evlenme anında kişinin makul biçimde hareket etme yeteneğini ortadan kaldıran durumları kapsar. Bu halde evlenme, irade unsuru sakat olduğu için baştan geçersizdir; ancak mutlak değil nisbi butlanla sakat olduğundan, evliliği hâkim kararına kadar geçerli sayılır ve yalnızca etkilenen eş dava açabilir. Üçüncü kişiler veya Cumhuriyet savcısı bu sebebe dayanarak dava açamaz. Dava hakkı, TMK m.152 uyarınca iptal sebebinin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay ve her halde evlenmeden itibaren beş yıllık hak düşürücü süreye tabidir; süre kaçırılırsa evlilik geçerli olarak ayakta kalır.
Geçici yoksunluk ispatlandığında hâkim evlenmenin iptaline karar verir ve bu karar ileriye etkili sonuç doğurur. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi içtihatlarında, evlenme anında geçici nedenle ayırt etme gücünden yoksun bulunan eşin iptal talebinin, bu yoksunluğun evlenme anında mevcut olduğunun ispatına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Somut bir örnek: Aşırı alkol etkisiyle ya da ağır bir ilaç etkisi altında, ne yaptığını ayırt edemeyecek durumdayken nikâh masasına oturtulan bir kişi, sonradan bu durumu fark ettiğinde altı ay içinde iptal davası açarak evliliği sona erdirebilir; mahkeme, evlenme anındaki yoksunluğu tanık ve bilirkişi delilleriyle araştırır. Böylece TMK Madde 148, evlenme iradesinin ayırt etme gücüne dayalı ve bilinçli biçimde açıklanmasını güvence altına alır.