TMK 561. Madde
(1) Saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tâbi olur. Tenkise tâbi birden fazla ölüme bağlı tasarrufun bulunması hâlinde, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kimselere yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir.
TMK 561. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 503 üncümaddesini karşılamaktadır. Madde kenar başlığıyla birlikte arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmışve maddeye yeni ikinci cümle eklenmiştir. Yürürlükteki metnin “mahfuz hisseli mütaaddit mirasçılara” biçimindeki ifadesi ölüme bağlıtasarrufla kazandırmada bulunulmuşolmasıhâlinde uygulanacak bir hükmün düzenlendiğini göstermektedir. Oysa, benzer bir hükme, saklıpaylımirasçılar dışındaki kişilere yapılmışkazandırmaların bulunmasıhâlinde veya üçüncükişilerin yanında bir tek saklıpaylımirasçıya yapılmışkazandırma bulunmasıhâlinde de ihtiyaçvardır. Öğretide bu boşluğun maddedeki ilke uyarınca doldurulmasıgerektiği görüşühâkim bulunduğu gibi, bu husus Birinci Türk Hukuk Kongresinde de kabul edilmiştir. Bu nedenle madde, bütün bu ihtimalleri kapsayacak şekilde yeni bir cümle de eklenmek suretiyle düzenlenmiştir.
Açıklama
TMK Madde 561, saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların tenkis düzenini belirler. Hükme göre, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın yalnızca onun kendi saklı payını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tâbi olur; mirasçının saklı payı korunmaya devam eder. Maddenin ikinci cümlesi, tenkise tâbi birden fazla ölüme bağlı tasarruf bulunması hâlinde, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kişilere yapılan kazandırmaların orantılı olarak tenkis edileceğini öngörür. Gerekçe, hükmün eski 743 sayılı Kanun’un 503. maddesini karşıladığını, maddeye yeni bir cümle eklenerek öğretideki ve Birinci Türk Hukuk Kongresi’nde benimsenen çözümün kanunlaştırıldığını belirtir. Madde, TMK 560’taki tenkis hakkının ve 506’daki saklı pay oranlarının somut uygulamasını gösterir.
Uygulama mekanizmasında maddenin getirdiği temel koruma, saklı pay sahibi bir mirasçıya da fazla kazandırma yapılmış olsa, bu kişinin saklı payına dokunulmamasıdır; yalnızca saklı payı aşan, yani tasarruf edilebilir kısımdan kendisine verilen fazlalık tenkise konu olur. Böylece tenkis, saklı pay sahibinin korunan minimum payını eritmeden, yalnızca onun saklı payı üzerindeki serbest kısmı hedef alır. Eklenen ikinci cümle, karma durumları çözmek için kurulmuştur: mirasbırakan hem saklı pay sahibi bir mirasçıya hem de saklı pay sahibi olmayan üçüncü kişilere kazandırmada bulunmuşsa, tenkis bu iki grup arasında orantılı dağıtılır. Saklı pay sahibi mirasçının saklı payını aşan kısmı ile üçüncü kişilere yapılan kazandırmalar aynı düzeyde değerlendirilerek, payları oranında birlikte kısılır. Bu çözüm, tenkis yükünün adil paylaşılmasını sağlar ve yalnızca üçüncü kişilerin kazandırmalarının kısılıp saklı pay sahibinin fazlasının korunması gibi bir dengesizliği önler.
Tenkis davasında hâkim, önce her saklı pay sahibinin korunan payını ayırır, ardından saklı payı aşan kazandırmalar ile saklı pay sahibi olmayanlara yapılan kazandırmaları orantılı biçimde kısarak ihlal edilen saklı payı tamamlar. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, saklı pay sahibine yapılan kazandırmanın yalnızca saklı payı aşan bölümünün tenkise tâbi tutulacağını ve tenkiste orantılılık ilkesinin esas olduğunu kabul etmektedir. Somut örnek: mirasbırakan, iki çocuğundan birine vasiyetle terekenin büyük bölümünü, bir yakın arkadaşına da önemli bir miktarı bırakmış ve diğer çocuğun saklı payı zedelenmişse; saklı payı zarar gören çocuk tenkis davası açtığında, lehine fazla kazandırma yapılan kardeşin yalnızca kendi saklı payını aşan kısmı ile arkadaşa yapılan kazandırma TMK Madde 561 uyarınca orantılı olarak kısılır. Lehtar kardeşin saklı payına ise dokunulmaz; böylece tenkis yükü adil biçimde paylaştırılır.