TMK 872. Madde
(1) Sonraki sıralarda kurulmuş bir rehin hakkından önce gelen bir rehin mevcut değilse veya borçlu önceki bir rehin senedi üzerinde tasarruf etmemişse ya da önceki sırada bulunan rehinli alacak, o derece için tescilde belirtilen miktardan az ise; taşınmazın paraya çevrilmesinde satış bedeli, boş derece hesaba katılmaksızın sonraki alacaklılara sıralarına göre dağıtılır.
TMK 872. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 787 nci maddesini karşılamaktadır. Bu madde Kanuna 1984 tarihli Öntasarının 791 inci maddesinden aynen alınmıştır. Maddeyle, rehnin para ya çevrilmesinde ön sırada yer alan bir rehin derecesinin boşolmasıhâlinde nasıl bir işlem yapılmasıgerektiği düzenlenmiştir. Buna göre ön sıradaki bir rehin derecesi boştutulmuşve ya sonradan boşaldığıhâlde malik bu dereceye yeniden rehin tesis ettirmemiş ise ve ya ön sıradaki rehinlerin değeri, o derecenin farazi değerinden daha az ise, bu boşderece ve ya dereceler ve ya derece içi boşluklar dikkate alınmaksızın satışparasıarka sıradaki rehinli alacaklılar arasında yine bunların birbirine öncelik derecesi dikkate alınarak paylaştırılacaktır Bunun anlamı, arka sıradaki rehinlerin bu boşderece ve ya derecelere kendiliğinden ilerlemesi olup, taşınmaz rehnindeki sabit derece ilkesine bir istisna oluşturmasıdır. Örneğin birinci derecenin farazîdeğeri 200 milyon, ikinci derecenin 150 milyon, üçüncüderecenin 50 milyon, birinci derece tamamen boş, ikinci derecedeki rehinli alacak miktarısadece 125 milyon liradan ibaret kalmış ve taşınmazın satışbedeli 150 milyon lira ise, boşbirinci derece dikkate alınmayacağından, bu satışparasının 125 milyonu ikinci derecedeki rehinli alacaklının, 25 milyonu da üçüncüderecedeki rehinli alacaklının olacaktır. Eğer bu olayda malik birinci derece içine 200 milyon liralık rehin tesis ettirmişolsa idi, ikinci ve üçüncüderecedeki rehinli alacaklılar satışparasından hiçbir pay alamayacaklardı. Maddenin bu hükmüemredici niteliktedir. Bu sebeple arka sıradaki rehinli alacaklıların, ön sıradaki bu boşderecenin karşılığıolan satışparasından istifade etmeyecekleri, boşkalan derecenin farazîkarşılıklarının taşınmaz malikine ait olacağıyolunda taahhütleri hüküm ifade etmeyecektir. Doğaldır ki taşınmaz maliki, alt sıradaki bir rehinli alacaklı ya bir önceki madde hükmüne göre boşalan dereceye ilerleme hakkıtanımış ise, ön sıradaki bu boşderecelerden yararlanma hakkısadece bu alacaklı ya ait olur ve diğer rehinli alacaklılar bu boşdereceden yararlanmazlar. Bu itibarla, arka sıradaki rehinli alacaklıların, ön sıradaki boşderecelerden rehnin para ya çevrilmesi esnasında yararlanabilmesi, diğer rehinli alacaklılara taşınmaz maliki tarafından tanınan boşalan dereceye ilerleme hakkı ile sınırlıdır.
Açıklama
TMK Madde 872, taşınmaz rehninde sıraların sabitliği esasından doğan bir özel durumu, yani boş kalan rehin derecelerinin paraya çevirme aşamasındaki sonucunu düzenler. Hüküm, TMK m.870’te benimsenen sabit derece ilkesi ile TMK m.871’de düzenlenen dereceler arası ilişki kurallarını tamamlar niteliktedir. Maddeye göre, sonraki sırada kurulmuş bir rehinden önce gelen bir rehin hiç mevcut değilse, malik önceki rehin senedi üzerinde tasarruf etmemişse ya da önceki derecedeki alacak tescilde belirtilen miktardan az ise, satış bedeli o boş derece hesaba katılmaksızın sonraki alacaklılara dağıtılır. Düzenleme, İcra ve İflâs Kanunu çerçevesinde yürütülen rehnin paraya çevrilmesi sürecinde paylaştırmanın nasıl yapılacağını belirler.
Uygulamada bu mekanizma, sabit derece ilkesinin istisnası gibi işler: ön sıradaki derece fiilen boşsa, arka sıradaki rehinli alacaklılar bu boş dereceye kendiliğinden ilerlemiş gibi satış bedelinden pay alırlar. Örneğin birinci derecenin farazi değeri 200 birim, ikinci derecedeki gerçek alacak 125 birim ve birinci derece tamamen boşsa, 150 birimlik satış bedelinin 125’i ikinci, kalan 25’i üçüncü derecedeki alacaklıya gider. Buna karşılık malik birinci dereceye gerçekten 200 birimlik bir rehin tesis ettirmiş olsaydı, arka sıradaki alacaklılar bedelden hiç pay alamayacaktı. Hükmün emredici niteliği, malikin boş derecenin farazi karşılığını kendisine ayırmaya yönelik taahhütlerini geçersiz kılar.
Bu emredici karakterin sonucu, arka sıradaki alacaklılara yapılan dağıtımın sözleşmeyle bertaraf edilememesidir. Boş dereceden yararlanma, ancak malikin belirli bir alacaklıya TMK m.871 uyarınca tanıdığı boşalan dereceye ilerleme hakkıyla sınırlıdır; böyle bir hak varsa boş dereceden yalnızca o alacaklı faydalanır. Yargıtay’ın ilgili hukuk daireleri, ipoteğin paraya çevrilmesinde sıra cetvelinin düzenlenmesinde TMK Madde 872’deki bu paylaştırma esasını gözetir ve farazi boş derecelerin malik lehine ayrılamayacağını kabul eder. Pratikte bu kural, ikinci veya üçüncü sırada ipotek alan bankaların, önlerindeki derecenin gerçekte doldurulmadığı hallerde teminat değerinin beklenenden yüksek çıkmasını sağlar; bu nedenle kredi tahsisinde sıra durumunun tapudan doğru tespiti büyük önem taşır.