TMK 874. Madde
(1) Rehinli taşınmazın satış bedeli, alacaklılar arasında sıralarına göre dağıtılır.
(2) Aynı sırada olan alacaklılar arasında o sıraya düşen satış bedeli alacakları oranında dağıtılır.
TMK 874. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 789 uncu maddesini karşılamaktadır. 164 Bu madde hükmünde iki ilke yer almaktadır. Bunlardan birincisi, satışparasının, rehin öncelik sıralarına göre paylaşılacağı, ön sıradaki rehinli alacaklıveya alacaklıların alacaklarıtamamen karşılanmadan bir alt sıradaki rehin derecelerinde yer alan rehinli alacaklıların satışbedelinden pay alamayacaklarıdır. İkinci ilke ise, aynırehin derecesi içinde birden fazla taşınmaz rehni varsa, bunların birbirlerine karşıüstünlüğüolmayacağıdır. Bu ilkeler, taşınmaz rehninde benimsenen sabit derece ilkesinin sonucudur. Her şeyden önce bir ön sıradaki rehinli alacaklılar satışparasından alacaklarının tamamınıtahsil etmedikçe daha sonraki dereceli rehinli alacaklıların satışbedelinden bir pay alabilmeleri mümkün sayılmamıştır. Aynısıradaki rehin derecesi içinde birden fazla taşınmaz rehni varsa, bunlar arasında bir öncelik sırasıolmadığıve kendi rehin derecelerine kalan satışparasımeblağı, bu alacaklıların alacağının tamamınıkarşılamaz ise, bu derece içindeki rehinli alacaklılar arasında satışparasıorantılıolarak paylaşılacaktır. Yan derece adıverilen aynırehin derecesi içindeki taşınmaz rehinleri arasında bir öncelik sırasıolmamasıbenimsenmiştir. 1984 tarihli Öntasarının 792 nci maddesinin ikinci fıkrasındaki yan derecelerin “tescil tarihine göre” öncelik sırasına sahip olacağıkuralıbilinçli olarak kabul edilmemiştir. Bu nedenle bir sıra içinde, öncelikli alt rehin dereceleri tesisine imkân verilmemiştir. Örnek olarak, bir taşınmaz üzerinde üçrehin derecesi olduğu, bunlardan birinci derecede (A) lehine 100, (B) lehine 150 milyon liralık, ikinci derecede (C) lehine 150, (D) lehine 300 milyon liralık, üçüncüderecede ise (E) lehine 200 milyon liralık taşınmaz rehni olduğu, taşınmazın icra masraflarıçıktıktan sonra satışbedelinin 500 milyon lira olduğu farz edilirse ; birinci derecede olan (A) ve (B) toplam 250 milyon liralık alacaklarınıtam olarak tahsil edecekler, buna karşılık geriye kalan 250 milyon lira, ikinci derecedeki (C) ve (D) nin toplam 450 milyon liralık alacağınıkarşılamadığından (C) ve (D), geriye 250 milyon lirayıaralarında alacaklarıile orantılıolarak paylaşacaklar ve üçüncüderecedeki (E) satışbedelinden hiçbir pay alamayacaktır. (C) ve (D) nin payıise, bakiye 250 milyon liranın kendi alacaklarına oranlanmasıile bulunulacaktır. (C ) için 450 milyonun karşılığı 250 milyon lira ise 150 milyonun karşılığıne olur (x) 150 x 250 X = ———— = 83.33 450 aynışekilde (D) için 300 x 250 X = —————– = 166.66 450
Açıklama
TMK Madde 874, rehinli taşınmazın paraya çevrilmesi sonucu elde edilen satış bedelinin alacaklılar arasında nasıl dağıtılacağını düzenler ve mülga 743 sayılı Kanun’un 789. maddesini karşılar. Hüküm, taşınmaz rehninde benimsenen sabit derece ilkesinin doğrudan bir sonucu olarak iki temel kural içerir. Birinci fıkraya göre satış bedeli, alacaklılar arasında sıralarına (rehin derecelerine) göre dağıtılır; ikinci fıkraya göre ise aynı sırada bulunan alacaklılar arasında, o sıraya düşen satış bedeli, alacakları oranında paylaştırılır. Bu düzenleme, TMK m. 875’teki güvencenin kapsamı ve rehin dereceleriyle ilgili hükümlerle birlikte, cebrî satışta paranın dağıtımına ilişkin temel çerçeveyi belirler ve İcra ve İflas Kanunu’ndaki sıra cetveli uygulamasıyla iç içe işler.
Uygulama mekanizması, derece sistemine ve sıra önceliğine dayanır. Önceki sıradaki rehinli alacaklı veya alacaklılar, alacaklarını tamamen tahsil etmedikçe, bir alt sıradaki (sonraki derecedeki) rehinli alacaklılar satış bedelinden pay alamaz. Yani üst derece tam tatmin edilmeden alt dereceye geçilmez. Aynı rehin derecesi içinde birden fazla taşınmaz rehni varsa, bunlar arasında bir öncelik (üstünlük) bulunmaz; bu nedenle o dereceye düşen bedel, alacakların tamamını karşılamaya yetmiyorsa, alacaklılar bu bedeli alacakları oranında (garameten) paylaşır. Gerekçede belirtildiği gibi, aynı derecedeki yan rehinler arasında tescil tarihine göre bir öncelik kabul edilmemiştir; böylece bir sıra içinde öncelikli alt dereceler oluşturulmasına imkân verilmemiştir.
Hükmün sonucu, satış bedelinin önce derece sırasına göre yukarıdan aşağıya, sonra aynı derece içinde orantılı biçimde dağıtılması ve böylece alacaklılar arasındaki önceliklerin öngörülebilir kılınmasıdır. Bedel yetersizse alt derecedeki alacaklı hiç pay alamayabilir; bu, sabit derece ilkesinin doğal sonucudur. Gerekçedeki sayısal örnekte olduğu gibi, satış bedeli 500 birim, birinci derece toplamı 250 birim ise birinci derece tam tatmin edilir; kalan 250 birim, ikinci derecedeki 450 birimlik alacağı karşılamadığından bu dereceli alacaklılar arasında oranlanır ve üçüncü dereceye hiçbir şey kalmaz. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin sıra cetveline ilişkin içtihadı bu dağıtım esasını uygular. Somut örnek: aynı taşınmazda birinci derecede tam karşılanan bir banka ipoteği varken, ikinci derecedeki iki alacaklı kendilerine kalan bedeli alacakları oranında paylaşır.