TTK 439. Madde
(1) Genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi hâlinde, sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibarî değeri toplamı en az birmilyon Türk Lirası olan pay sahipleri üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atamasını isteyebilir.
(2) Dilekçe sahiplerinin, kurucuların veya şirket organlarının, kanunu veya esas sözleşmeyi ihlal ederek, şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını, ikna edici bir şekilde ortaya koymaları hâlinde özel denetçi atanır.
TTK 439. Madde Gerekçesi
Birinci fıkra: Genel kurul özel denetim talebini reddettiği takdirde ortaya azlık hakkı çıkar. Başka bir deyişle, paysahibi özel denetim talebinde bulunmuş, ancak talep genel kurul tarafından reddedilmişse, sadece azlık mahkemeden özel denetçi tayin etmesini isteyebilir. Red, özel denetçi talebinin ileri sürülebilmesinin şekli ve maddî şartlarını değiştirir. Azlık kavramı hükümde şirketin halka açık olup olmamasına göre farklı tanımlanmıştır. Sermayesi çok büyük olan şirketlerde, hükümdeki yüzdelere ulaşılması güç olabileceğinden sabit bir miktar da öngörülmüştür. Yüzdelerin ve sabit miktarın esas sözleşme ile artırılması geçersizdir. Üç aylık süre hak düşürücüdür. İkinci fıkra: Mahkemenin, azlığın talebi üzerine özel denetçi atayabilmesi için, 438 inci maddedeki şartların somut olayda varolup olmadıklarını incelemesi yanında, ikinci fıkrada yer alan şartı da araması gerekir. Söz konusu ek şart, kanunun veya esas sözleşmenin ihlâl edilmesi suretiyle şirketin veya paysahiplerinin zarara uğratılmış olmasıdır. İhlâl anonim şirketler hukukunun yazısız kurallarına aykırılığı da kapsar. Bu ek şartın usul hukuku anlamında muteber delillerle ispatı şart koşulmamış, ikna edici olgularla veya inandırıcı bir şekilde ortaya konulması yeterli görülmüştür. Zarar ile borçlar hukuku anlamında malvarlığı eksilmesi kastedilmiştir.
Açıklama
TTK Madde 439, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun azlık pay sahiplerinin koruma mekanizmaları kapsamında özel denetçi atanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir. Azınlık haklarının güvence altına alınması amacıyla getirilen bu müessese, anonim şirketlerde yönetim denetimi açısından kritik bir işlev üstlenmektedir. Söz konusu hüküm, özel denetim sürecinin şirketin olağan denetiminden farklı ve bağımsız bir yapıda yürütülmesini emretmektedir. Türk Borçlar Kanunu’nun hesap verme yükümlülüğüne ilişkin genel çerçevesi ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun bilirkişiye dair hükümleri de özel denetçi prosedürüyle bağlantılıdır.
Uygulamada TTK Madde 439, azlık pay sahiplerinin haklarını koruma amacıyla genel kurula başvurup özel denetçi atanmasını talep etme sürecini somutlaştırmaktadır. Genel kurulun bu talebi reddetmesi hâlinde azlığın mahkemeye başvurma hakkı doğmaktadır. Özel denetçinin atanması, görev sınırları, şirketten bilgi ve belge talep etme yetkisi ile raporun ne şekilde kamuoyuyla paylaşılacağı bu madde kapsamında belirlenmektedir. Uygulamada özel denetçinin gizlilik yükümlülüğü ile şeffaflık arasındaki denge, özellikle birleşme, bölünme ve devralma işlemlerinde kritik önem taşımaktadır. Özel denetçi sürecinin işletilmesinde azlık pay sahiplerinin sahip oldukları pay oranının tespiti, genel kurula sunulan talebin somut ve belgelenmiş bir dayanağa oturtulması ile talep reddinin gerekçelerinin tutanağa yansıtılması uygulamada özellikle dikkat edilmesi gereken adımlardır. Belirtmek gerekir ki özel denetçi kurumunun amacı, şirket içi hesap verebilirliği pekiştirmek ve pay sahipleri arasındaki bilgi asimetrisini azaltmaktır.
TTK Madde 439 kapsamındaki özel denetçi atanması talebinin usule aykırı biçimde reddedilmesi ya da özel denetçinin görevini gereği gibi yerine getirmemesi, hem şirkete hem de azlık pay sahiplerine karşı tazminat sorumluluğu doğurabilmektedir. Mahkemeler, özel denetçi tayininde azlık pay sahipliği eşiğinin sağlanıp sağlanmadığını ve talebin haklı nedene dayandığı konusunu titizlikle araştırmaktadır. Yargıtay, özel denetçinin şirket sırlarına erişim sınırları konusunda, bilginin denetim amacıyla sınırlı kullanımını güvence altına alan yorumlar geliştirmektedir. Öte yandan, özel denetçi atanması kararına karşı şirketin itiraz yolları ile kararın kesinleşme süreci de uygulamada tartışılmaya devam etmektedir. Uygulamacılar açısından özel denetçi talebini destekleyecek belgelerin toplanması ve talebin genel kurul gündemine alınmasını sağlamak için gerekli yasal sürelerin kaçırılmaması büyük önem taşımaktadır.