TTK 808. Madde
(1) Zamanında ibraz edilmiş olan çekin ödenmemiş olduğu ve ödememe hâli;
a) Resmî bir belge, “protesto” ile,
b) Muhatap tarafından, ibraz günü de gösterilmek suretiyle, çekin üzerine yazılmış olan tarihli bir beyanla,
c) Bir takas odasının, çek zamanında teslim edildiği hâlde ödenmediğini tespit eden tarihli bir beyanıyla, sabit bulunduğu takdirde hamil; cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir.
TTK 808. Madde Gerekçesi
Bu madde, 6762 sayılı Kanunun 720 nci maddesinden, dili güncelleştirilerek aynen alınmıştır.
TTK 808. Madde Açıklaması
TTK Madde 808, çek hukuku alanında hamilin başvurma hakları konusunu düzenlemektedir. TTK ve 5941 sayılı Çek Kanunu çerçevesinde düzenlenen bu hüküm, hamilin başvurma hakları ilkesini çek uygulamasına özgü koşullar açısından somutlaştırmaktadır. Madde, 6762 sayılı eski TTK’nın 720. maddesiyle büyük ölçüde örtüşmekle birlikte 6102 sayılı TTK sistematizasyonu çerçevesinde güncellenmiştir. Çek, ticari hayatta en yaygın kullanılan ödeme araçlarından biri olması nedeniyle bu madde kapsamındaki hükümler özellikle bankacılık ve perakende sektörlerinde pratik açıdan büyük önem taşımaktadır. Hükmün uygulama alanı, hamil, keşideci ve muhatap banka arasındaki üçlü ilişkiyi doğrudan etkilemektedir. Çek hukukunun kambiyo senetleri arasındaki özgün konumu, bu maddenin uygulanmasında bankacılık ve ticaret hukukunu birbirine bağlayan bir köprü işlevi görmesini sağlamaktadır.
Uygulamada TTK Madde 808 kapsamında öne çıkan başlıca sorun, yasal sürelere uyulmamasından kaynaklanan hak kayıplarıdır. Kambiyo senetlerinde ibraz, protesto ve başvurma sürelerine ilişkin kurallar emredici nitelikte olup taraflarca değiştirilemez. Örneğin ibraz süresini geçiren hamil, ciro edenler aleyhine başvurma hakkını yitirebilmekte; bu durum icra takiplerinin başarısızlıkla sonuçlanmasına yol açmaktadır. Uygulamada bankalar ve avukatlar, hamilin başvurma hakları konusundaki takvim hesaplamalarında tatil günleri, resmi engeller ve mücbir sebepler gibi istisnai durumları da göz önünde bulundurmak zorundadır. Süre hatalarının telafisi oldukça güç olduğundan işlemlerin başlangıcından itibaren dikkatli bir takvim yönetimi şarttır.
TTK Madde 808 hükmüne aykırılığın sonuçları arasında en sık karşılaşılan durum, hamilin başvurma haklarını yitirmesi ya da bankanın ödeme ret gerekçesinin mahkemece meşru sayılmasıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, bu madde kapsamındaki uyuşmazlıklarda şekil ve süre koşullarına katı biçimde uyulmasını aramakta; iyi niyetli hamilin korunmasını da ön planda tutmaktadır. 5941 sayılı Çek Kanunu’yla birlikte oluşan bütüncül yasal çerçeve, hem ticaret hem de icra hukukunda bu hükmün uygulanmasını yakından etkilemektedir. Hukuki süreçlerde avukatların ilgili Yargıtay içtihadını ve TTK sistematiğini eş zamanlı değerlendirmesi, müvekkillerinin haklarının etkin korunması açısından büyük önem taşımaktadır.
Açıklama
TTK Madde 808, çekin süresinde ibraz edilip ödenmemesi hâlinde hamilin başvurma haklarını kullanabilmesinin koşullarını ve ödememenin nasıl tespit edileceğini düzenler. Hükme göre, zamanında ibraz edilmiş çekin ödenmediğinin üç ayrı yoldan sabit kılınması mümkündür: resmî bir belge niteliğindeki protesto ile; muhatabın ibraz gününü de göstererek çek üzerine yazdığı tarihli bir beyanla; ya da bir takas odasının çekin zamanında teslim edildiği hâlde ödenmediğini saptayan tarihli beyanıyla. Bu tespit araçlarından biri gerçekleştiğinde hamil, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı müracaat haklarını kullanabilir. Düzenleme, başvurma hakkının doğumunu sağlam delillere bağlayan koruyucu bir sistem kurar.
Hükmün işleyişinde, ödememenin belgelenmesi başvurma hakkının kapısını açan zorunlu adımdır. Hamil, çeki ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunmuş olmalı ve ödememe keyfiyetini bu üç yöntemden biriyle tespit ettirmelidir. Uygulamada en sık kullanılan yol, muhatap bankanın çek arkasına ibraz tarihini ve karşılıksızlık kaydını yazdığı tarihli beyandır; bu, klasik protesto masrafına gerek bırakmadan ödememenin resmen saptanmasını sağlar. Hamil, bu kaydı veya protestoyu süresinde temin etmek, çekin ibraz süresini kaçırmamak ve borçlulara yönelteceği müracaat talebini bu belgeye dayandırmakla yükümlüdür. Maddenin saydığı üç tespit yolunun ortak işlevi, çekin gerçekten ve zamanında ibraz edildiğini, buna rağmen ödenmediğini tarafsız ve tarihli bir kayıtla belgelemektir. Bu belgeler aynı zamanda müracaat alacağının kapsamını ve faiz başlangıç tarihini de saptamaya yarayacağından, hamilin elindeki en güçlü ispat aracını oluşturur.
Bu tespit usullerinden birinin gerçekleştirilmemesi, hamilin cirantalara karşı müracaat hakkını yitirmesine yol açabilir; zira ödememe usulünce belgelenmedikçe başvurma hakkı doğmaz. Yargıtay’ın çeke ilişkin yerleşik içtihadında, muhatap bankanın çek üzerine yazdığı tarihli karşılıksızlık şerhinin protesto işlevi gördüğü ve müracaat hakkının kullanılması için yeterli sayıldığı kabul edilmektedir. Örneğin ibraz süresi içinde bankaya sunulan ve karşılığı bulunmayan bir çekin arkasına bankanın ibraz tarihini ve ödenmediğini yazması hâlinde hamil, TTK Madde 808 uyarınca düzenleyen ve cirantalara başvurabilir. Bu hüküm, çekte başvurma hakkının hangi delillerle ve hangi anda doğacağını netleştirerek alacaklının korunmasını güvence altına alır.