TBK 3. Madde
I. Kabul için süre belirleyerek bir sözleşme yapılmasını öneren, bu sürenin sona ermesine kadar önerisiyle bağlıdır.
II. Kabul bu süre içinde kendisine ulaşmazsa; öneren, önerisiyle bağlılıktan kurtulur.
TBK 3. Madde Gerekçesi
Tasarının iki fıkradan oluşan 3 üncü maddesinde, süreli öneride bulunanın, bu önerisiyle bağlılık süresi ve önerisiyle bağlı olmaktan kurtulacağı an düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun “II. İcap ve kabul” şeklindeki 3 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “icap” şeklindeki ibare, Tasarıda “öneri” olarak; “1. Kabul için müddet tayini” şeklindeki ibare ise, madde içeriğiyle uyumlu hâle getirilmek amacıyla, “1. Süreli öneri” olarak değiştirilmiştir.
Maddede, önerenin önerisiyle bağlılık süresinin düzenlendiği göz önünde tutularak, 818 sayılı Borçlar Kanununun 3 üncü maddesinde kullanılan “icabından dönemez.” şeklindeki ibare, “önerisiyle bağlıdır.” şeklinde ve “icap ile bağlı kalmaz.” şeklindeki ibare de, “önerisiyle bağlılıktan kurtulur.” şekline dönüştürülmüştür.
Açıklama
TBK md. 3, süreli öneride öneren ile muhatap arasındaki hukuki ilişkinin iskeletini kurar. Hüküm, öneride bulunan kimsenin kabul için bir süre tayin etmiş olması hâlinde, bu sürenin sona ermesine kadar önerisiyle bağlı kalacağını; sürenin dolmasıyla birlikte bağlılığının kendiliğinden sona ereceğini düzenler. Bu düzenleme, öneri-kabul teorisinin süre unsuruyla ilgili en önemli aşamasıdır ve ticari hayatta sıklıkla karşılaşılan pratik durumları güvence altına alır.
Maddenin birinci fıkrasına göre kabul için süre belirleyen öneren, bu sürenin sona ermesine kadar önerisiyle bağlıdır. Burada "bağlılık" kavramı, önerenin önerisinden tek taraflı olarak dönememesi, öneriyi geri alamaması ve süre dolmadan başka bir sözleşme kurmasının muhatap karşısında hukuki sonuç doğurmaması anlamına gelir. Süre içinde yapılacak kabul, sözleşmeyi doğrudan kurar. Süreyi öneren serbestçe tayin eder; gün, saat ya da belirli bir olayın gerçekleşmesi olarak belirlenebilir. Süre başlangıç anı, kural olarak önerinin muhatabın hakimiyet alanına ulaştığı andır; ancak öneren farklı bir başlangıç belirlemişse onun iradesi esas alınır. Sürenin belirli olması aranır; belirsiz süre tayinleri TBK md. 5 çerçevesinde makul süre kuralına dönüşür.
İkinci fıkra, sürenin bitiminin hukuki sonucunu düzenler: kabul belirlenen süre içinde önerene ulaşmazsa, öneren önerisinden bağlı olmaktan kurtulur. Burada belirleyici kriter kabulün önerene ulaşma anıdır. Muhatap, süre dolmadan önce kabul iradesini açıklamış fakat açıklama önerenin hakimiyet alanına süre geçtikten sonra varmışsa kural olarak öneri bağlayıcılığını yitirir. Bu durumda kabul iradesi yeni bir öneri olarak değerlendirilebilir ve karşı taraf kabul yükümlülüğü altında değildir.
Süre hesaplanırken TBK’nın genel zamansal hükümleri (TBK md. 90 vd.) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki sürelere ilişkin ilkeler kıyasen uygulanabilir. Uygulamada hafta sonu ya da resmî tatilin son güne denk gelmesi hâlinde, dürüstlük kuralı çerçevesinde makul bir uzama kabul edilmektedir. Öneren dilerse süreden önce önerisini geri alabilir; ancak bu geri alma açıklaması muhataba öneriden önce veya en geç aynı anda ulaşmalıdır. Aksi takdirde geri alma geçersizdir ve öneren önerisiyle bağlı kalmaya devam eder (TBK md. 10).
Süreli öneri kurumunun amacı, sözleşme görüşmelerinde taraflara hukuki belirlilik sağlamaktır. Muhatap süreye güvenerek değerlendirme yapma, karşı teklif hazırlama veya finans bulma imkânı kazanır. Öneren ise bağlılığı kendi iradesiyle süreye bağlayarak ticari faaliyetini planlı biçimde yürütür. Tarafların güveni, TMK md. 2’deki dürüstlük ilkesi ile güçlendirilir. Süreli öneri, bir tür opsiyon sözleşmesi niteliğinde sayılabilecek seçim hakkı verir muhataba.
Doktrinde süreli öneri tek taraflı bir hukuki işlem olarak kabul edilir ve öneren, sürenin bitmesiyle başka bir işleme gerek kalmaksızın bağlılıktan kurtulur. Yargıtay kararlarında süreli önerinin geri alınabilirliği, öneri ile öneriyi kabul davetinin ayrıştırılması (TBK md. 8) ve süre içinde gönderilen fakat geç ulaşan kabulün akıbeti (TBK md. 5/3) gibi meseleler bu madde çerçevesinde ele alınmaktadır. Sözleşme görüşmelerinde süre koymanın hukuki etkisinin farkında olmak, ticari ilişkinin disiplinini sağlayan kritik bir husustur. Kamu ihalelerinde ve finansman tekliflerinde süreli öneri kurumu günlük uygulamanın merkezindedir.