TBK 373. Madde
I. Kiralanan teslim edilirken tutanağa geçirilmiş olan eşyalara değer biçilmişse kiracı, kira sözleşmesi sona erince, bunları özdeş tür ve değerde olmak üzere geri vermekle veya değer eksikliklerini gidermekle yükümlüdür.
II. Kiracı, kiraya verenin kusurunu ya da mücbir sebebin varlığını ispat ederek geri vermekten veya tazminat ödemekten kurtulabilir.
III. Kiracı, kendisinin yaptığı masraflardan veya emeğinden doğan değer artışı için tazminat isteyebilir.
TBK 373. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 293 üncü maddesini karşılamaktadır.
Tasarının üç fıkradan oluşan 372 nci maddesinde, tutanağa geçirilmiş eşyaların geri verilmesi düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 293 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “II. Defterdeki eşyanın kıymetinin takdiri” ibaresi, Tasarıda “2. Tutanağa geçirilmiş eşya” şekline dönüştürülmüştür.
Maddenin ikinci fıkrasında, kiracının ürün kirası sözleşmesi çerçevesinde tutanağa geçirilen eşyayı geri verme borcundan doğan sorumluluktan hangi durumlarda kurtulabileceği düzenlenmektedir. Buna göre, kiracı kiraya verenin kusurunu ya da mücbir sebebin varlığını ispat ederse tutanağa geçirilmiş olan eşyayı geri verme borcundan veya bunlar için tazminat ödemekten kurtulabilecektir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 293 üncü maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “noksan eşyanın” sözcüklerine, bu ifadenin, Tasarının 372 nci maddesinin birinci fıkrasıyla karşılandığı göz önünde tutularak, fıkra metninde yer verilmemiştir. Aynı düzenleme, kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 299b maddesinin ikinci fıkrasında da bulunmaktadır.
Maddenin son fıkrasında, Tasarının 320 nci maddesinin üçüncü fıkrasından farklı olarak, kiracının, kiraya verenden değer artışı için tazminat isteyebilmesi için, bu artışın “önemli” olması koşuluna yer verilmemiştir. Çünkü, ürün kirasında kiracının işletme yükümlülüğü söz konusu olduğu için, kiralanana yaptığı masrafların veya harcadığı emeğin sebep olduğu değer artışından, kiralananı geri vermesinden sonra, kiraya verenin de yararlanabileceğinde bir duraksama yoktur. Bu sebeple, fıkrada kiraya verenin değer artışından doğan tazminat sorumluluğunun kapsamı daha geniş tutulmuştur.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 373. maddesi, tutanağa geçirilmiş eşyaların geri verilmesini detaylı biçimde düzenleyen hükümdür.
Maddenin birinci fıkrası temel kuralı koyar: kiralanan teslim edilirken tutanağa geçirilmiş olan eşyalara değer biçilmişse kiracı, kira sözleşmesi sona erince, bunları özdeş tür ve değerde olmak üzere geri vermekle veya değer eksikliklerini gidermekle yükümlüdür.
Bu hüküm, değer biçilmiş eşyaların iadesi konusunda katı bir kural getirir. Kiracı iki alternatif sunar: (1) aynı tür ve değerde eşya iade etmek, (2) değer eksikliklerini gidermek (tazminat ödemek).
Değer biçilmiş eşya örnekleri: hayvanlar (her inek için değer biçilmiş), makineler (traktör değer), stoklar (yem miktarı ve değeri), araç gereç takımları. Bu eşyalar için objektif değer tespiti yapılır.
Özdeş tür ve değerde iade: kiracı, başlangıçta olduğu gibi bir durumu sağlamalıdır. Örneğin 5 ineği olan çiftlikte kira sonunda 5 inek (aynı tür ve yaş seviyesinde) teslim etmelidir. Eksik veya kötü durumdaki hayvanlar eksiklik oluşturur.
İkinci fıkra, ispat yükü ile ilgili kolaylık sağlar: kiracı, kiraya verenin kusurunu ya da mücbir sebebin varlığını ispat ederek geri vermekten veya tazminat ödemekten kurtulabilir.
Bu hüküm, kiracıya makul savunma hakları verir. Eğer değer eksikliği kiracının kusurundan değil, kiraya verenin kusurundan veya mücbir sebepten kaynaklanıyorsa, kiracı sorumluluktan kurtulabilir.
Mücbir sebep örnekleri: deprem, sel, salgın hastalık (hayvanlar için), aşırı hava koşulları, savaş. Bu durumlarda değer kaybı önlenemez; kiracı sorumlu değildir.
Kiraya verenin kusuru: sağlanması gereken altyapıyı sağlamama, gerekli onarımları yapmama, bakım yükümlülüğüne aykırı davranış. Bu kusurlar sonucu oluşan değer eksikliği kiracıya yüklenemez.
Üçüncü fıkra, değer artışı konusunu düzenler: kiracı, kendisinin yaptığı masraflardan veya emeğinden doğan değer artışı için tazminat isteyebilir.
Bu hüküm, kiracının yatırımları için tazminat hakkı sağlar. Eğer kiracı kendi masrafı veya emeğiyle değer artırmışsa, bu artış için tazminat isteyebilir. Önemli nokta: değer artışının önemli olması koşulu yoktur; sıradan kiradan (TBK m. 321) daha kiracı dostu bir düzenlemedir.
Örnekler: kiracının kendi parasıyla yeni ekipman satın alması, toprağı iyileştirmesi için ilave giderler, altyapı eklemeleri, hayvanların iyileştirilmesi için özel programlar.
Bu düzenleme, ürün kirasının ekonomik dengesini sağlar. Kiracı aktif işletmecidir; yatırım yapması teşvik edilir, ancak iade yükümlülüğü de tam olarak tanımlanır.