TBK 374. Madde

I. Tarımsal bir taşınmazın kiracısı, kira sözleşmesinin sona erdiği anda henüz devşirilmemiş ürünler üzerinde bir hak ileri süremez.

II. Ancak kiracı, ürünün yetişmesi için yapmış olduğu tarım giderlerinin hâkim tarafından belirlenecek miktarını, kiraya verenden tazminat olarak isteyebilir ve bu tazminat işlemiş kiralardan indirilir.

TBK 374. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 294 üncü maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 373 üncü maddesinde, ürün ve yetiştirme giderleri düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 294 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. Kiranın hitamında semereler ve ziraat masrafları” ibaresi, Tasarıda “3. Ürün ve yetiştirme giderleri” şekline dönüştürülmüştür.

818 sayılı Borçlar Kanununun 294 üncü maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “işlemekte olan” ibaresi, sözleşmenin sona erdiği göz önünde tutularak “işlemiş” şeklinde değiştirilmiştir.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 374. maddesi, tarımsal ürün kirasında henüz devşirilmemiş ürünler konusundaki özel bir durumu düzenleyen hükümdür.

Maddenin birinci fıkrası temel kuralı koyar: tarımsal bir taşınmazın kiracısı, kira sözleşmesinin sona erdiği anda henüz devşirilmemiş ürünler üzerinde bir hak ileri süremez.

Bu hüküm, tarımsal kira sözleşmeleri için önemli bir prensibi tesis eder. Kira süresi bittiğinde, tarladaki henüz hasat edilmemiş ürünler kiraya verene aittir; kiracı bu ürünlere hak iddiasında bulunamaz.

Bu kural, tarımsal mülkiyet hukukunun temel prensiplerine dayanır. Topraktaki büyüyen ürünler, toprağın parçası sayılır (mülkiyet hakkı genişler). Kira süresi bittiğinde bunlar kiraya verenin olur.

Ancak bu kural kiracı için adil olmayan bir sonuç doğurabilir. Eğer kiracı ürünlerin yetişmesi için para ve emek harcamış, ancak hasattan önce kira sona ermişse, tüm bu yatırım kaybolur.

İkinci fıkra bu sorunu çözer: ancak kiracı, ürünün yetişmesi için yapmış olduğu tarım giderlerinin hâkim tarafından belirlenecek miktarını, kiraya verenden tazminat olarak isteyebilir ve bu tazminat işlemiş kiralardan indirilir.

Bu hüküm, kiracıya tazminat hakkı tanır. Kiracı, ürün yetişmesi için yaptığı giderleri kiraya verenden isteyebilir. Hakim, tazminat miktarını belirler.

Tazminat konusu giderler: tohum, gübre, sulama, iş gücü, ilaçlama, bakım giderleri. Kiracının yaptığı ve ürünün yetişmesine katkı sağlayan tüm harcamalar tazminat konusudur.

"İşlemiş kiralardan indirilir" ifadesi pratik bir hesaplama yöntemi getirir. Eğer kiracının ödemekte olduğu geç kiralar varsa, tazminat bunlardan düşülür. Böylece iki alacak mahsuplaşır.

Pratik örnek: tarım arazisi kirası 31 Ekim’de bitti. Kiracı Eylül ayında kışlık buğday ekti, gübreledi, sulamaya başladı. Ürün henüz devşirilmedi. Kiracı bu buğdaya hak iddia edemez; ancak tohum, gübreleme, sulama masrafları için kiraya verenden tazminat isteyebilir. Kiracının 3 aylık geç kira borcu varsa, tazminat bu borçtan düşülür.

Bu düzenleme, tarım ekonomisinin gerçekliğine uygun bir denge sağlar. Kiracının tamamen zarara uğramasını engellerken, tarla sahibinin yetişmiş ürünler üzerindeki hakkını korur.

Bu maddenin uygulaması için kira sözleşmesinin bitiş tarihi ile hasat tarihinin çakışması önemlidir. Uygun planlama yapılırsa bu durum önlenebilir; ancak olağandışı durumlar (erken fesih, iflas) bu maddeyi devreye sokar.