TMK 283. Madde
(1) Soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır.
TMK 283. Madde Gerekçesi
Kaynak İsviçre Medenî Kanununun 253 üncü maddesinden alınan bu madde, soybağına ilişkin davalarda yetkili mahkemeyi belirleyen bir genel hükümdür. Madde, bir an önce sonuçlandırılmasında kamu yararıda bulunduğu kuşku götürmeyen soybağıiddia ve uyuşmazlıklarında, taraflara kolaylık sağlamak üzere, davanın taraflardan birinin dava ve ya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılabileceğini hükme bağlamaktadır. Hüküm, bu hâ liyle, yürürlükteki Kanunun 251, 293 ve 299 uncu maddelerindeki yetki kurallarından daha genişseçenekler sunmaktadır.
Açıklama
TMK Madde 283, soybağına ilişkin davalarda yetkili mahkemeyi belirleyen genel bir yetki kuralı getirir ve bu davaların bir an önce sonuçlandırılmasındaki kamu yararını gözeterek davacıya kolaylık sağlamayı amaçlar. Madde, kaynak İsviçre Medenî Kanunu’nun 253. maddesinden alınmış olup eski Medenî Kanun’daki dağınık yetki kurallarını tek bir hükümde toplamıştır. Hükme göre soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Maddenin gerekçesi, bu düzenlemenin eski Kanun’un 251, 293 ve 299. maddelerindeki yetki kurallarına göre daha geniş seçenekler sunduğunu vurgular. Buradaki yetki kuralı, soybağının kurulmasına ve reddine ilişkin TMK Madde 282 ile 289 arasındaki tüm davaları kapsayan ortak bir usul hükmü niteliğindedir.
Maddenin işleyişinde davacıya birden çok yetkili mahkeme arasında seçim hakkı tanınmıştır. Davacı, taraflardan herhangi birinin dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesinde davayı açabileceği gibi, doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesini de tercih edebilir; bu esneklik özellikle taraflardan birinin sonradan adres değiştirdiği durumlarda önem taşır. Yerleşim yeri kavramı TMK Madde 19 uyarınca bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer olarak belirlenir; dolayısıyla yetkili mahkemenin saptanmasında bu hükme başvurulur. Soybağı davalarında bu yetki kuralının kesin yetki niteliği taşıyıp taşımadığı tartışmalı olmakla birlikte, kamu düzeniyle ilgili oluşu nedeniyle hâkimin yetkiyi gözetmesi gereken bir alan olarak değerlendirilir. Davanın esası TMK Madde 284’teki re’sen araştırma ilkesine tâbi özel usulle görüldüğünden, yetki kuralı bu özel yargılamanın hangi yer mahkemesinde yürütüleceğini belirleyen başlangıç noktasını oluşturur.
Yetki kurallarına aykırı biçimde yetkisiz bir mahkemede açılan davada, yetki itirazının kabulü hâlinde dosya yetkili mahkemeye gönderilir ve yargılama orada sürdürülür; bu da çocuğun soybağının belirlenmesini geciktirir. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi içtihatlarında, soybağı davalarında bu maddenin tanıdığı seçimlik yetkinin geniş yorumlandığı ve davacının lehine olan mahkemenin tercih edilebileceği kabul edilmektedir. Somut bir örnek vermek gerekirse, çocuğun doğumu sırasında Ankara’da ikamet eden ana, dava açma tarihinde İzmir’e taşınmış olsa bile, soybağının reddi veya babalık davasını hem doğum sırasındaki yer olan Ankara mahkemesinde hem de güncel yerleşim yeri olan İzmir mahkemesinde açabilir; ayrıca davalının yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Bu seçenek çokluğu, TMK Madde 283 sayesinde davacının en elverişli mahkemede dava açarak yargılamayı hızlandırmasına olanak tanır.