TMK 539. Madde
(1) Mirasbırakan; yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmî veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa, sözlü vasiyet yoluna başvurabilir.
(2) Bunun için mirasbırakan, son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler.
(3) Resmî vasiyetname düzenlenmesinde okur yazar olma koşulu dışında, tanıklara ilişkin yasaklar, sözlü vasiyetteki tanıklar için de geçerlidir.
TMK 539. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 486 ncımaddesini karşılamaktadır. Maddenin birinci fıkrasında olağanüstüdurumlar arasında yer alan “salgın hastalık” yerine sadece “hastalık” koşulu yeterli görülmüştür. Sözlüvasiyet için tek başına bu olağanüstükoşullar içinde bulunmanın yeterli olmadığı, buna ilâveten, vasiyetçinin diğer vasiyetlerden birine başvurma olanağına sahip bulunmamasıarandığından, olağanüstühâllere örnek olan hastalığın salgın bir hastalık olmasının şart olmadığıöngörülmüştür. Buna göre bir trafik kazasısonunda hastaneye kaldırılan bir kişi de, diğer vasiyetlerden birini yapma olanağına sahip değilse, sözlüvasiyet yapabilecektir. Maddenin birinci fıkrasındaki bu değişiklik dışında, gerek birinci gerek ikinci fıkrada başka bir hüküm değişikliği yapılmamış, bu fıkralar arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Maddenin ikinci fıkrasının ikinci cümlesi kaynak Kanunun 506 ncımaddesine uygun olarak üçüncüfıkra hâline getirilmiştir. Maddenin üçüncüfıkrasında, “tanıkların okur yazar olma koşulu”na yer verilmemiştir. Yani tanıkların okur yazar olmasıkoşulunun sözlüvasiyette zorunlu olmasıuygun görülmemiştir. ÇünküÜlkemizdeki okur yazar insan sayısıve özellikle sözlüvasiyetin olağanüstükoşullarda yapılabilen bir vasiyet olduğu göz önünde tutularak bir de tanıkların “okur yazar” olmasıkoşulu arandığında bu vasiyetin hemen hemen hiçbir zaman yapılamamasıgibi bir sonuçdoğmaktadır. Bunun önlenmesi ve vasiyete işlerlik kazandırabilmek amacıyla maddede bu yönde bir değişiklik yapılmıştır. Öte yandan tanıkların okur yazar olmasıönemli görülmemiştir. Zira tanıklar vasiyetçinin son arzularınıher durumda mahkemeye ulaştırmakla yükümlübulunmaktadırlar. Bu durumda bunların okur yazar olmalarıçok önemli bir etki göstermemektedir.
Açıklama
TMK Madde 539, sözlü vasiyetin hangi olağanüstü durumlarda ve hangi şekilde yapılabileceğini düzenleyerek bu istisnai vasiyet türünün temel koşullarını belirler. Sözlü vasiyet, resmi ya da el yazılı vasiyetnamenin yapılamadığı zorunlu hâllerde mirasbırakanın son arzularını yaşatma amacına hizmet eden bir kurumdur. Maddenin gerekçesi, hükmün eski Medeni Kanunun 486. maddesini karşıladığını ve birinci fıkrada ‘salgın hastalık’ yerine yalnızca ‘hastalık’ koşulunun yeterli görüldüğünü açıklar; çünkü mirasbırakanın diğer vasiyet biçimlerine başvuramaması yeterli sayılmış, hastalığın salgın nitelikte olması aranmamıştır. Düzenleme, sözlü vasiyetin belgelenmesini öngören TMK m.540 ve geçerlilik süresini belirleyen m.541 ile birlikte uygulanır. Resmi vasiyetnamenin şekil şartlarını düzenleyen m.532 vd. hükümler ise sözlü vasiyetin neden son çare olduğunu anlamak bakımından önem taşır.
Maddenin işleyişinde sözlü vasiyete başvurabilmek için iki koşulun bir arada bulunması gerekir. Önce, yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık veya savaş gibi olağanüstü bir durum mevcut olmalı; ayrıca bu durum nedeniyle mirasbırakanın resmi ya da el yazılı vasiyetname yapma olanağı bulunmamalıdır. Bu iki koşul birleştiğinde mirasbırakan, son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyana uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. Üçüncü fıkra, resmi vasiyetnamede aranan tanıklık yasaklarını sözlü vasiyete de taşır; ancak okur yazar olma koşulu burada aranmaz. Gerekçe bu istisnayı, olağanüstü koşullarda okur yazar tanık bulmanın güçlüğüyle açıklar; çünkü tanıklar son arzuları her hâlde mahkemeye ulaştırmakla yükümlü olduğundan okur yazarlık belirleyici bir etki taşımaz.
Maddedeki koşullara uyulmaması, örneğin olağanüstü durumun gerçekte bulunmaması ya da mirasbırakanın diğer vasiyet biçimlerine başvurabilecek durumda olması, sözlü vasiyetin geçersizliği sonucunu doğurur. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, sözlü vasiyetin geçerliliğini değerlendirirken olağanüstü durumun varlığını ve mirasbırakanın başka türlü vasiyet yapma olanağının bulunmadığını somut delillerle araştırmakta, bu koşulların gerçekleşmediği hâllerde tasarrufu geçersiz saymaktadır. Somut bir örnekle: cephede ağır yaralanan ve hareket edemeyecek durumda olan bir asker, noter ya da kâğıt-kalem imkânına ulaşamadığından son arzularını yanındaki iki silah arkadaşına anlatabilir; tanıkların okur yazar olmaması vasiyeti geçersiz kılmaz, yeter ki son arzuları gecikmeksizin yetkili makama ulaştırsınlar. Buna karşılık hastanede sakin biçimde tedavi gören ve noter çağırma imkânı bulunan kişinin sözlü vasiyete başvurması geçerli sayılmaz.