TMK 57. Madde
(1) Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir.
(2) Dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerekir.
(3) 4 30/7/2003 tarihli ve 4963 sayılı Kanunun 31 inci maddesiyle bu fıkrada geçen “en az yedi gerçek kişinin” ibaresi, “gerçek veya tüzel en az yedi kişinin” olarak değiştirilmiştir.
TMK 57. Madde Gerekçesi
Anayasamızda dernek kurma özgürlüğükişinin hakları ve ödevleri başlıklıbölümde temel haklar arasında sayılmış, böylece anayasal güvence altına alınmıştır. Anayasanın 33 13 üncü maddesinin birinci fıkrası, birinci fıkra olarak aynen alınmıştır. Bu bakımdan anılan Anayasa hükmünün gerekçesi burada da geçerli olacaktır. Bu maddede, dernek özgürlüğünün olumlu bir görünümüolan dernek kurma hakkıdüzenlenmiştir. Maddedeki “herkes” sözüile, Anayasanın 33 üncü maddesinde olduğu gibi gerçek kişiler kast edilmiştir. Dernek kurucusu olacak gerçek kişilerin fiil ehliyetine sahip olmalarıyeterli sayılmıştır. Dernek kurucu üyesi olabilmek için kişinin ergin olması, ayırt etme gücüne sahip bulunması ve kısıtlıolmamasıgerekir. Dernek kurucusu olabilmek için kişinin mutlaka onsekiz yaşınıtamamlamasışartıaranmamış; ergin kılınma (m.12) ve ya evlenmeyle ergin olanların (m.11) onsekiz yaşınıtamamlamadıklarıhâ lde, kurucu olabilmelerine olanak tanınmıştır.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 57. maddesi, dernek kurma özgürlüğünün Anayasa m.33’teki temel hak düzenlemesini özel hukuk düzeyinde yansıtan hükmüdür. Madde iki temel kuralı içermektedir: herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahip olduğu ve dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerektiği. Bu düzenleme, önceki sistemdeki idari ön denetim anlayışını tamamen terk etmekte; dernek kurma özgürlüğünü hakkın kullanılabilmesinin ön koşulu değil sonradan denetlenen bir özgürlük olarak konumlandırmaktadır.
“Önceden izin almaksızın” ifadesi, kuruluş için herhangi bir devlet onayının gerekmediğini belirtir. Bildirim sistemi geçerlidir; dernekler kuruluş bildirimini en büyük mülki amire vererek tüzel kişilik kazanır (TMK 59). Devlet, bu bildirimi izleyen 60 gün içinde tüzük ve belgeleri denetleyebilir; hukuka aykırılık tespit edilirse Cumhuriyet Savcılığı üzerinden fesih davası yoluna gidilir (TMK 60). Bu düzenleme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.11 ile de uyumludur; AİHM içtihadı, örgütlenme özgürlüğünün temel ve vazgeçilmez niteliğini vurgulayarak kısıtlayıcı yorumları zorunlu toplumsal ihtiyaca dayandırma yükümlülüğü öngörmektedir.
Kurucuların fiil ehliyetine sahip olması koşulu, erginliği, ayırt etme gücünü ve kısıtlı olmamayı birlikte gerektirir (TMK 9-10). Bu koşul kurucular için aranır; üyelik ise farklı koşullara tabi olup TMK 64 çerçevesinde fiil ehliyeti yeterlidir. Tüzel kişiler de kurucu olabilir; 4963 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle bu açıkça hüküm altına alınmıştır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, kuruluş aşamasındaki eksikliklerin fesih nedeni sayılabilmesi için mutlaka mahkeme kararı gerekeceğini, idari işlemle doğrudan derneğin kapatılamayacağını içtihat olarak yerleştirmiştir.