TMK 56. Madde
(1) Dernekler, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır.4
(2) Hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamaz.
TMK 56. Madde Gerekçesi
Bu maddede derneğin tanımıyapılmıştır. Yürürlükteki Kanun 53 ilâ 72 nci maddelerinde dernek kurumunu düzenlemiş; fakat dernek tanımına yer vermemiştir. Bu maddede, 2908 sayılı Dernekler Kanununun 1 inci maddesinde yer alan düzenleme ve yürürlükteki Kanunun 53 üncü maddesi birlikte ele alınmış; doktrinde ileri sürülen görüşlerden yararlanılarak dernek kavramıyeniden tanımlanmıştır. Böylece dernek kavramının, benzer kavramlardan, örneğin adî ortaklıktan, ticaret şirketlerinden, vakıftan ve gönüllüfaaliyetlerden ayırdedilmesi sağlanmıştır. Maddede verilen tanımdan hareketle, derneğin unsurlarını şu şekilde belirleyebiliriz: a- En az yedi gerçek kişinin bilgi ve çalışmalarınısürekli olarak birleştirmeleri, b- Kazançpaylaşma dışında belirli ve ortak amacıgerçekleştirme, c- Tüzel kişiliğe sahip olma, d- Örgütlenmişkişi topluluğu olma. İkinci fıkrada derneklerin hukuka ve ya ahlâ ka aykırı amaçlarla kurulamayacağıöngörülmektedir.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 56. maddesi, 4721 sayılı Kanun ile hukukumuza kazandırılan ve mülga 743 sayılı Medeni Kanun’da bulunmayan dernek tanımını içeren temel hükümdür. Madde, dernekleri “gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi toplulukları” olarak tanımlamakta; hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamayacağını da ayrıca hükme bağlamaktadır.
Tanımın unsurları şunlardır: (i) Kurucu sayısı — en az yedi kişi; (ii) Kurucu niteliği — gerçek veya tüzel kişi; (iii) Amaç — belirli ve ortak, kazanç paylaşmasına yönelik olmayan; (iv) Araç — bilgi ve çalışmaların sürekli birleştirilmesi; (v) Tüzel kişilik. “Kazanç paylaşma dışında” ibaresi, derneği ticaret şirketinden ayıran temel ölçüttür; gelir elde etmek dernek için yasak değildir, ancak bu gelirin üyeler arasında kâr payı gibi dağıtılması yasaktır. Spor kulübü, meslek derneği, yardım sandığı, kültür derneği bu çerçevede dernek olarak tanımlanabilir.
İkinci fıkradaki yasak, Anayasa m.33/f.3 ile uyumludur: dernek kurma özgürlüğü anayasal güvence altındadır; ancak temel hak ve özgürlükleri kısıtlama rejimine tabi olduğundan hukuka veya ahlâka aykırı amaç bu güvencenin dışında kalır. 5253 sayılı Dernekler Kanunu, TMK 56 ile birlikte okunmalıdır; ayrıntılı usul ve denetim kuralları bu özel kanunda yer almaktadır. Yargıtay içtihatlarına göre dernek tanımının temel unsurlarını taşımayan bir örgütlenme, ne olursa olsun dernek olarak değerlendirilemez; tanımsız örgütlenmeler TMK 55 saklı hükümleri çerçevesinde kendi özel rejimine tabi tutulur.