TMK 57. Madde
(1) Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir.
(2) Dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerekir.
TMK 57. Madde Gerekçesi
Anayasamızda dernek kurma özgürlüğükişinin hakları ve ödevleri başlıklıbölümde temel haklar arasında sayılmış, böylece anayasal güvence altına alınmıştır. Anayasanın 33 13 üncü maddesinin birinci fıkrası, birinci fıkra olarak aynen alınmıştır. Bu bakımdan anılan Anayasa hükmünün gerekçesi burada da geçerli olacaktır. Bu maddede, dernek özgürlüğünün olumlu bir görünümüolan dernek kurma hakkıdüzenlenmiştir. Maddedeki “herkes” sözüile, Anayasanın 33 üncü maddesinde olduğu gibi gerçek kişiler kast edilmiştir. Dernek kurucusu olacak gerçek kişilerin fiil ehliyetine sahip olmalarıyeterli sayılmıştır. Dernek kurucu üyesi olabilmek için kişinin ergin olması, ayırt etme gücüne sahip bulunması ve kısıtlıolmamasıgerekir. Dernek kurucusu olabilmek için kişinin mutlaka onsekiz yaşınıtamamlamasışartıaranmamış; ergin kılınma (m.12) ve ya evlenmeyle ergin olanların (m.11) onsekiz yaşınıtamamlamadıklarıhâ lde, kurucu olabilmelerine olanak tanınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 57, dernek kurma hakkını anayasal örgütlenme özgürlüğünün medenî hukuktaki somut görünümü olarak düzenler. Birinci fıkra, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahip olduğunu ilan ederek Anayasa’nın 33. maddesindeki güvenceyi yansıtır. ‘Herkes’ ifadesiyle gerçek kişiler kastedilmiş olup, bu hak izin sistemine değil bildirim sistemine dayanır; Madde 59 uyarınca tüzel kişilik, belgelerin mülkî amire verilmesiyle kazanılır. İkinci fıkra, dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olmasını şart koşar; bu da Madde 9 ve devamındaki fiil ehliyeti hükümleriyle doğrudan bağlantılıdır. Böylece dernek kurma özgürlüğü mutlak değil, ehliyet şartıyla sınırlanmış bir özgürlük olarak şekillenir ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile çerçevelenir.
Uygulamada fiil ehliyeti şartı, kurucu olabilmenin somut koşullarını belirler. Madde 10 uyarınca erginlik, Madde 13 uyarınca ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama, kurucu sıfatı için aranan üç temel unsurdur. Ancak kanun, mutlaka on sekiz yaşın tamamlanmasını şart koşmaz; Madde 11 uyarınca evlenmeyle ergin olanlar ile Madde 12 uyarınca mahkeme kararıyla ergin kılınanlar, on sekiz yaşını doldurmamış olsalar dahi kurucu olabilirler. Buna karşılık ayırt etme gücünden yoksun kişiler, kısıtlılar ve tam ehliyetsizler kurucu olamaz. Madde 56’daki ‘en az yedi kişi’ şartıyla birlikte değerlendirildiğinde, kurucuların tamamının fiil ehliyetine sahip olması gerekir; bu denetim Madde 60 kapsamında mülkî amir tarafından yapılır.
Kurucular arasında fiil ehliyetinden yoksun kişi bulunması, Madde 60 uyarınca noksanlık veya aykırılık olarak tespit edilir; mülkî amir bu durumun giderilmesini ister, giderilmezse derneğin feshi davası gündeme gelebilir. Tüzel kişiler ise dernek kurucusu olabilir ancak Madde 57’deki ‘herkes’ kavramı esas olarak gerçek kişileri hedefler; tüzel kişilerin üyeliği Madde 56’da ayrıca düzenlenmiştir. Yargıtay içtihadında, fiil ehliyeti bulunmayan kurucunun katılımıyla yapılan kuruluş işlemlerinde eksikliğin giderilme imkânı tanınması gerektiği vurgulanır. Somut örnek: on yedi yaşında ancak evlenmeyle ergin olmuş bir kişi, derneğe kurucu üye olarak katılabilir ve bu katılım geçerlidir; buna karşılık vesayet altındaki kısıtlı bir kişi kurucu olursa, mülkî amir bu kurucunun değiştirilmesini ister. Böylece TMK Madde 57, özgürlük ile ehliyet denetimini birlikte güvence altına alır.