TMK 982. Madde
(1) Başkasının zilyet bulunduğu bir şeyi gasbeden kimse, o şey üzerinde üstün bir hakka sahip olduğunu iddia etse bile onu geri vermekle yükümlüdür.
(2) Davalı, o şeyi davacıdan geri almasını gerektirecek üstün bir hakka sahip olduğunu derhâl ispat ederse onu geri vermekten kaçınabilir.
(3) Dava, şeyin geri verilmesine ve zararın giderilmesine yönelik olur.
TMK 982. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 895 inci maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur. Ancak kaynak Kanunun 927 nci maddesi dikkate alınarak madde üçfıkra hâlinde düzenlenmiş ve maddenin “Yeddin iadesi” şeklindeki kenar başlığı, içeriğe uygun olarak “Zilyetliğin gasbında dava hakkı” şeklinde değiştirilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 982, zilyetliğin gasbı hâlinde başvurulabilecek dava hakkını düzenleyerek zilyetliğin korunmasına ilişkin sistemin merkezî hükümlerinden birini oluşturur. Hüküm, başkasının zilyet bulunduğu bir şeyi gasbeden kişinin, o şey üzerinde üstün bir hakka sahip olduğunu ileri sürse bile şeyi geri vermekle yükümlü olduğunu öngörür. Madde, zilyetliğin saldırıya karşı korunmasını düzenleyen TMK m. 981 (savunma hakkı) ile m. 983 ve devamındaki saldırının önlenmesi ve geri verme davalarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Buradaki koruma, malikliğe değil zilyetlik fiilî durumuna dayandığı için, mülkiyet hakkına ilişkin TMK m. 683 ve devamı hükümlerinden bağımsız işleyen, ayrı bir hukukî himaye mekanizması kurar. Böylece kişilerin haklarını zorla değil yargı eliyle kullanması güvence altına alınmış olur.
Uygulamada gasp davası açan zilyet, yalnızca şeyin rızası dışında elinden alındığını ve gaspın gerçekleştiğini ispatlamakla yetinir; üstün hak tartışması kural olarak bu davada ele alınmaz. Davalı ancak şeyi davacıdan derhâl geri almasını gerektirecek üstün bir hakka sahip olduğunu hemen ispat ederse geri vermekten kaçınabilir; bu istisna dar yorumlanır ve sonradan yapılacak uzun yargılamalara izin vermez. Dava, hem şeyin geri verilmesini hem de gasptan doğan zararın giderilmesini kapsayacak şekilde açılabilir. Böylece davacının hem ayni iadeyi hem tazminatı tek davada talep etmesi mümkün olur. Bu yapı, hak arayışının hızlı ve etkili biçimde sonuçlanmasını hedefler.
Gasp davasının kabulü hâlinde davalı şeyi aynen iade eder ve davacının uğradığı zararları tazmin eder; iade imkânsızsa değer tazmini gündeme gelir. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, zilyetliğin korunmasına dayalı davalarda hâkimin esasa ilişkin üstün hak incelemesine girmeden fiilî durumu esas alması gerektiğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır. Örneğin, kiraya verdiği taşınmazın anahtarlarını kiracının izni olmaksızın değiştirip taşınmaza el koyan malik, mülkiyet hakkını ileri sürse dahi TMK Madde 982 uyarınca zilyetliği iade etmekle yükümlüdür; malik, haklarını ancak ayrı bir tahliye veya elatmanın önlenmesi davasıyla kullanabilir. Bu hüküm, kişilerin uyuşmazlıklarını ihkak-ı hak yoluyla değil hukuk yoluyla çözmesini sağlayan etkili bir güvence işlevi görür.