TTK 803. Madde
(1) Bir çekin düzenleyeni veya hamili onu, 804 üncü maddede gösterilen sonuçları doğurmak üzere çizebilir.
(2) Çekin çizilmesi, çekin ön yüzüne birbirine paralel iki çizgi çekilerek yapılır. Çek, genel veya özel olarak çizilebilir.
(3) İki çizgi arasına hiçbir ibare konmamış veya “banka” kelimesi veya buna benzer bir ibare konmuş ise çek, genel olarak çizilmiş demektir.
(4) İki çizgi arasına belirli bir bankanın ticaret unvanı yazılmış ise çek, özel olarak çizilmiş demektir.
(5) Genel çizgi özel çizgiye dönüştürülebilir; özel çizgi genel çizgiye dönüştürülemez.
(6) Çizgilerin veya zikredilen bankanın ticaret unvanının silinmesi hükümsüz sayılır.
TTK 803. Madde Gerekçesi
Bu madde, 6762 sayılı Kanunun 715 inci maddesinden, dili güncelleştirilerek aynen alınmıştır.
TTK 803. Madde Açıklaması
TTK Madde 803, çek hukuku alanında şekil ve şartları konusunu düzenlemektedir. TTK ve 5941 sayılı Çek Kanunu çerçevesinde düzenlenen bu hüküm, şekil ve şartları ilkesini çek uygulamasına özgü koşullar açısından somutlaştırmaktadır. Madde, 6762 sayılı eski TTK’nın 715. maddesiyle büyük ölçüde örtüşmekle birlikte 6102 sayılı TTK sistematizasyonu çerçevesinde güncellenmiştir. Çek, ticari hayatta en yaygın kullanılan ödeme araçlarından biri olması nedeniyle bu madde kapsamındaki hükümler özellikle bankacılık ve perakende sektörlerinde pratik açıdan büyük önem taşımaktadır. Hükmün uygulama alanı, hamil, keşideci ve muhatap banka arasındaki üçlü ilişkiyi doğrudan etkilemektedir. Çek hukukunun kambiyo senetleri arasındaki özgün konumu, bu maddenin uygulanmasında bankacılık ve ticaret hukukunu birbirine bağlayan bir köprü işlevi görmesini sağlamaktadır.
Uygulamada TTK Madde 803 kapsamında öne çıkan başlıca sorun, bankanın ödeme yükümlülüğü ve hamilin korunmasına ilişkin sınır koşullarının doğru uygulanamamasıdır. Çek hamilinin iyiniyetli olup olmadığı, çekin sahte ya da tahrif edilmiş olması ve hesapta karşılık bulunmaması gibi durumlar şekil ve şartları kapsamında ayrı ayrı ele alınmaktadır. Örneğin hamilin sahte imzayı bilmeden çeki devralmış olması hâlinde banka ile keşideci arasındaki sorumluluk paylaşımı mahkeme kararlarında tartışmalı olmaya devam etmektedir. 5941 sayılı Çek Kanunu ile TTK hükümleri arasındaki ilişki de bu bağlamda dikkatle incelenmesi gereken bir alan oluşturmaktadır.
TTK Madde 803 hükmüne aykırılığın sonuçları arasında en sık karşılaşılan durum, hamilin başvurma haklarını yitirmesi ya da bankanın ödeme ret gerekçesinin mahkemece meşru sayılmasıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, bu madde kapsamındaki uyuşmazlıklarda şekil ve süre koşullarına katı biçimde uyulmasını aramakta; iyi niyetli hamilin korunmasını da ön planda tutmaktadır. 5941 sayılı Çek Kanunu’yla birlikte oluşan bütüncül yasal çerçeve, hem ticaret hem de icra hukukunda bu hükmün uygulanmasını yakından etkilemektedir. Hukuki süreçlerde avukatların ilgili Yargıtay içtihadını ve TTK sistematiğini eş zamanlı değerlendirmesi, müvekkillerinin haklarının etkin korunması açısından büyük önem taşımaktadır.
Açıklama
TTK Madde 803, çizgili çek kurumunun şekil ve şartlarını düzenleyerek çekin güvenli biçimde tahsiline hizmet eden özel bir mekanizmayı tanımlar. Hükme göre çekin düzenleyeni veya hamili, 804 üncü maddedeki sonuçları doğurmak üzere çeki çizebilir; çizme işlemi, çekin ön yüzüne birbirine paralel iki çizgi konularak gerçekleştirilir. Bu kurum, çekin nakden değil ancak banka aracılığıyla tahsil edilmesini sağlayarak, çekin kaybı veya çalınması hâlinde yetkisiz kişilerce paraya çevrilmesini güçleştirir. Düzenleme, çekin ödeme aracı işlevini güçlendiren ve kıymetli evrak güvenliğini artıran tamamlayıcı bir koruma sistemidir.
Hükmün işleyişinde genel ve özel çizme ayrımı belirleyicidir. İki çizgi arasına hiçbir ibare konmamış veya yalnızca ‘banka’ kelimesi ya da benzeri bir ibare yazılmışsa çek genel olarak çizilmiş sayılır. Buna karşılık çizgiler arasına belirli bir bankanın ticaret unvanı yazılmışsa çek özel olarak çizilmiş olur ve ancak o bankaya ödenebilir. Madde, dönüştürme yönünü de tek taraflı belirler: genel çizgi özel çizgiye çevrilebilir, ancak özel çizgi genel çizgiye dönüştürülemez. Bu tek yönlülük, korumanın yalnızca güçlendirilebilmesini, gevşetilememesini amaçlar; bir kez belirli bir bankaya özgülenen çek, sonradan herhangi bir bankada tahsil edilebilir hâle getirilemez. Hamil veya düzenleyen, çeki çizerek tahsil yolunu daraltabilir; bu sayede çek yalnızca güvenilir bir banka kanalından paraya çevrilir ve çekin üçüncü kişilerin eline geçmesi hâlinde dahi kimliği belirsiz bir tahsil ihtimali ortadan kalkar.
Çizgilerin sağladığı korumanın sonucu olarak, çizgilerin veya yazılı banka unvanının silinmesi hükümsüz sayılır; yani bir kez konulan çizginin kaldırılması hukuki sonuç doğurmaz ve çek çizili sayılmaya devam eder. Bu kural, çizme işleminin sağladığı güvenliğin sonradan tek taraflı olarak ortadan kaldırılmasını engeller. Uygulamada, hamili tarafından özel olarak çizilmiş bir çekin üzerindeki banka unvanının silinerek başka bir bankada tahsil edilmeye çalışılması hâlinde, bu silme geçersiz olduğundan çek yine yalnızca unvanı yazılı bankaya ödenebilir. TTK Madde 803, çizgili çek sisteminin biçimsel kurallarını net biçimde belirleyerek, çekin tedavül güvenliğini ve sahibinin korunmasını sağlayan teknik bir çerçeve sunar.