Anayasa Madde 68
(1) (Değişik: 23/7/1995-4121/6 md.)
(2) Vatandaşlar, siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir. Parti üyesi olabilmek için onsekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir.
(3) Siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.
(4) Siyasi partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler.
(5) Siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemleri, Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; sınıf veya zümre diktatörlüğünü veya herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suç işlenmesini teşvik edemez.
(6) Hakimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasi partilere üye olamazlar.
(7) Yüksek öğretim elemanlarının siyasi partilere üye olmaları ancak kanunla düzenlenebilir. Kanun bu elemanların, siyasi partilerin merkez organları dışında kalan parti görevi almalarına cevaz veremez ve parti üyesi yüksek öğretim elemanlarının yüksek öğretim kurumlarında uyacakları esasları belirler.
(8) Yüksek öğretim öğrencilerinin siyasi partilere üye olabilmelerine ilişkin esaslar kanunla düzenlenir
(9) Siyasi partilere, Devlet, yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar. Partilere yapılacak yardımın, alacakları üye aidatının ve bağışların tabi olduğu esaslar kanunla düzenlenir.
Danışma Meclisi Gerekçesi
Parti kurma, partilere girme ve partilerden çıkma hakkı 1961 Anayasasının 56 ncı maddede düzenlenen siyasî partilerin kurulması ve siyasî partilere girip çıkma serbestisi bu maddede aynen muhafaza edilmiştir. Siyasî partilerin demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsuru olduğu yeniden vurgulanmış ancak ister muhalefette ister iktidarda olsunlar deyimine ihtiyaç duyulmamıştır. Demokraside partiler demokrasi kuralları içinde muhalefet ve iktidar partisi rolünü oynarlar. Siyasî partilerin kuruluşunda tüzük ve programlarının uyacağı esasları Anayasada belirtmek uygun görülmüştür. Kuruluşta siyasî partilerin tüzüklerinin ve programlarının uyacağı esaslar 77 nci madde 4 üncü fıkrasında gösterilmiştir. 77 nci madde son fıkrası Türkiye’de kurulması yasak olan siyasî partileri belirtmiştir. 1961 Anayasasında, Anayasanın sağa ve sola ve ne oranda açık olduğu ilk yıllardan beri tartışma konusu olmuştur. Bu nedenle bu gibi tartışmalara son vermek için, Türkiye’de bundan böyle sınıf ve zümre esasını, komünizmi, faşizmi, teokrasiyi, ve herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi esas alan siyasî partinin kurulamayacağını kabul etmiştir. Türkiye’de demokrasinin bu sistemleri amaçlamadığı ve Türk Milletinin bu düşünceleri savunan sistemlere ihtiyaçı olmadığı; Atatürk ilkeleri ışığında bir demokrasinin bu düşünceleri reddettiği sonucuna varılmıştır. Türk Milletinin bu düşüncelere dayanan sistemlerden uzak olan bir demokrasi ile daha rahat ve huzur içinde kendi birlik ve beraberliğini koruyacağını ve bağımsız kalacağı ve kalkınmasını yapabileceği sonucuna varılmıştır.
Millî Güvenlik Konseyi Anayasa Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Danışma Meclisinin 77 nci maddesi 68 inci madde olarak düzenlenmiş ve
parti üyesi olabilmek için seçmen yaşında olduğu gibi yirmibir yaşını ikmal etme koşulu getirilmiştir. Ayrıca, maddeye ilâve edilen bir fıkra ile siyasî partilerin kadın kolu, gençlik kolu ve benzeri şekilde yan kuruluşlar meydana getiremeyecekleri, vakıf kuramayacakları ve yurt dışında teşkilatlanıp faaliyette bulunamayacakları hükmü eklenmiştir.
Maddeye eklenen diğer bir fıkra ile de siyasî partilere giremeyecek kamu görevlileri belirtilmiştir. Bu fıkrada bir taraftan sayma sistemine gidilirken, diğer taraftan değişik yorumlara sebebiyet verilmemesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri deyimine madde metninde yer verilmiştir. Ayrıca, yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliğı taşımayan diğer kamu görevlileri ile öğrenciler ve Silahlı Kuvvetler mensuplarının da siyasî partilere giremeyecekleri açık bir şekilde belirtilmiştir.
23/7/1995 Tarihli ve 4121 Sayılı Kanun’la Yapılan Değişiklik
A. Parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrılma