29 Temmuz 2023 Cumartesi Günü 32263 sayılı Resmi Gazetede Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik yayımlanmıştır. Bu yönetmelik, başlığından da anlaşılacağı üzere sağlık hizmetleri kapsamına giren faaliyetlerde tanıtım ve bilgilendirmenin şartlarına dair bir düzenlemedir. Düzenleme kapsamında akla gelen sorulardan en önemlisi, reklam ve tanıtım/bilgilendirme kavramları arasındaki farktır.
Doktorun Reklam Yapması Yasak mıdır?
Doktorların ve sağlık hizmetlerinin sunulduğu merkezlerin reklam yapması yasaktır. Reklam yasağının farklı sebepleri bulunsa da Türk Tabipler Birliği tarafından belirtilen asıl sebep, sağlık sektörünün yapacağı reklam sonucunda oluşacak bütçenin hastaya yansıtılacağından dolayıdır. Reklam bütçesinin hastadan talep edilen bedele dahil edilmesiyle birlikte ücretlendirme yükselecek ve bunun sonucunda zayıf olan, ihtiyaç sahibi olan hasta reklam bütçesinin büyüklüğü kadar ezilmiş olacaktır.
Doktorun ve Sağlık Hizmetleri Sunan Mekanların Reklam Yasağına Dair Kanuni Düzenlemeler
Doktorun ve sağlık hizmetlerinin sunulduğu mekanların reklam yasağı mevzuatın birçok yerinde düzenlenmiştir. Bunların bazıları şu şekildedir:
Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun Madde 24
İcrayı sanat eden tabipler hasta kabul ettikleri mahal ile muayene saatlerini ve ihtısaslarını bildiren ilanlar tertibine mezun olup diğer suretlerle ilan, reklam ve saire yapmaları memnudur.
Tıbbi Deontoloji Tüzüğü Madde 8
Tabiplik ve diş tabipliği mesleklerine ve tedavi müesseselerine, ticari bir veçhe verilemez. Tabip ve diş tabibi, yapacağı yayınlarda tababet mesleğinin şerefini üstün tutmaya mecbur olup, her ne suretle olursa olsun, yazılarında kendi reklamını yapamaz.
Hekimlik Meslek Etiği Kuralları Madde 11
“Hekim, mesleğini uygularken reklam yapamaz, ticari reklamlara araç olamaz, çalışmalarına ticari bir görünüm veremez; insanları yanıltıcı, paniğe düşürücü, yanlış yönlendirici, meslektaşlar arasında haksız rekabete yol açıcı davranışlarda bulunamaz. Hekim, yayın araçlarıyla yapacağı duyurularda varsa, Tababet Uzmanlık Tüzüğü’ne göre kabul edilmiş olan uzmanlık alanını, çalışma gün ve saatlerini bildirebilir.”
Özel Hastaneler Yönetmeliği Madde 60
Özel hastaneler; tıbbî deontoloji ve meslekî etik kurallarına aykırı şekilde, insanları yanıltan, yanlış yönlendiren ve talep yaratmaya yönelik, ruhsatında yazılı kabul ve tedavi ettiği uzmanlık dallarından başka hastaları kabul ve tedavi ettiği intibaını uyandıran, diğer hastaneler aleyhine haksız rekabet yaratan davranışlarda bulunamazlar ve bu mahiyette tanıtım yapamazlar
Ayakta Teşhis ve Tedavi Yapılan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik Madde 29
Sağlık kuruluşları tarafından reklam yapılamaz. Sağlık kuruluşları tarafından, tıbbi deontoloji ve mesleki etik kurallarına aykırı, insanları yanıltan, yanlış yönlendiren, talep yaratmaya yönelik, doğruluğu bilimsel olarak kanıtlanmamış veya yerleşik tıbbi metot haline gelmemiş uygulamalara dayalı tanıtım yapılamaz ve diğer sağlık kuruluşları aleyhine haksız rekabet yaratan davranışlarda bulunulamaz.
Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun madde 61/3
Tüketiciyi aldatıcı veya onun tecrübe ve bilgi noksanlıklarını istismar edici, can ve mal güvenliğini tehlikeye düşürücü, şiddet hareketlerini ve suç işlemeyi özendirici, kamu sağlığını bozucu, hastaları, yaşlıları, çocukları ve engellileri istismar edici ticari reklam yapılamaz.
Ticari Reklam Ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği Madde 5/1-h
Toplumu endişeye sevk edici veya yanıltıcı biçimde; hastalık, yaralanma ve benzeri bir durumla ilgili ifade ya da görüntüler içeremez.
Hastaların Öncesi/Sonrası Görsellerini Kullanmak
Hastaların öncesi/sonrası resimlerini kullanmak, reklam yasağı çerçevesinde Türk Tabipleri Birliği tarafından yasaklanmış hususlardandı. Yeni yayımlanan yönetmeliğin 7.maddesi, “Sağlık meslek mensupları ve sağlık tesislerinin, sundukları sağlık hizmetleri ile ilgili yapacakları tanıtım ve bilgilendirmelerinde; tedavinin etkilerini kıyaslayıcı ve talep oluşturan nitelikte öncesi ve/veya sonrası görsellerin bulunması yasaktır.” düzenlemesiyle öncesi/sonrası resim kullanımı açıkça yasaklanmıştır.
Denetimler Nasıl Gerçekleştirilir
Türk Tabipler Birliği, kendi bünyesinde reklam denetimi yapmakta ve onur kuruluna sevk etmektedir. Onur kurulları da vakanın özelliklerine göre bir disiplin cezası tayin edebilmektedir. TTB’ye üye doktorlar açısından böyle bir denetim mevcuttur.
Doktorların reklam yasağına aykırı hal ve hareketlerini inceleyen ve idari para cezalarının düzenlendiği kurul, Ticaret Bakanlığı Tüketici Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğüne bağlı Reklam Kurulu’dur. Bu kurulun bünyesinde Türk Tabipler Birliğine mensup bir doktor da bulunmaktadır.
Reklam Kurulunun Sağlık Reklamları Olarak Değerlendirdiği Bazı Haller
Hastaların doktora/hastaneye karşı övgü/onay gerçekleştirmesi: RK, D. 2019/11267, T. No. 305, T. 12.1.2021
Türkiye’nin en iyi hastanelerinde kaliteli ve güvenilir sağlık hizmeti denemeye davet ediyor: RK, D. 2015/1860, T. No. 247, T. 12.4.2016)
Hacamat, çok eski yıllardan günümüze gelmiş kıymetli nimetlerden biridir… Peygamber efendimiz (sav)’in kendi sağlığı için kullandığı bir tedavidir. (RK, D. 2021/3762, T. No. 320, T. 12.4.2022)
Doktorların ve Sağlık Kuruluşlarının Reklam Olarak Değerlendirilmeyen Halleri
Sağlığı koruyucu ve geliştirici nitelikte, toplumu bilgilendirmeye yönelik içerik paylaşılabilir. Doğruluğu bilimsel olarak kanıtlanmamış bilgilere yer verilemez. Verilen bilginin kaynağı ve son güncelleme tarihi belirtilmelidir.
Doktorların yasal düzenlemelerde yasaklanan reklam yasağına uyarak, aynı zamanda bilgi kalitesini gösterebileceği paylaşımlar şu şekilde derlenebilir:
- Bireylerin gündelik sağlığına tesir edecek bilgi paylaşımları
- Yaygın yanlış tedavi yöntemlerine dair uyarılar
- Tıp bilimindeki yeni teknolojiler
- Tıp biliminde gerçekleştirilen araştırmalara dair bulgular
- Yeni keşfedilen tanı ve tedavi yöntemleri
Yeni Yönetmeliğin Değerlendirilmesi
Yukarıdaki başlıklarda belirtildiği üzere, doktor ve sağlık kuruluşları reklam olarak değerlendirilmeyen tanıtım ve bilgilendirme yapabilmektedir. 29 Temmuz 2023 Cumartesi Günü 32263 sayılı Resmi Gazetede Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmeliğinin amacı, bu tanıtım ve bilgilendirmeye dair ilke ve ölçütlerin belirlenmesidir.
Düzenleme açık ya da örtülü bir şekilde reklam yapılmasını direkt olarak yasaklamaktadır. Madde 5 ve devamında ise sağlık alanında tanıtım ve bilgilendirmenin nasıl gerçekleştirileceğine dair kıstaslar ortaya koyulmuştur.
Yeni Yönetmelik Kapsamında Tanıtım ve Bilgilendirme Sınırları
Buna göre tanıtım ve bilgilendirmeler şu şartlara sahip olmalıdır:
- Genel ahlaka ve meslek etiği kurallarına uygun olmalıdır.
- Tanıtım ve bilgilendirme sadece yetkili sağlık mesleği mensupları tarafından yapılmalıdır.
- Uzman olunan alan haricinde başka alanlarda da hasta kabulü yapıldığına dair izlenim bırakılmamalıdır.
- Doğruluğu bilimsel ve klinik olarak kanıtlanmamış, tıbbi metot haline gelmemiş tıbbi ve tedavi yöntemleri hakkında bilgilendirme yapılamaz.
- Bilgilendirme, doktor ve sağlık merkezinin bilgileri haricinde, hizmet verilen sağlık alanıyla ilgili sağlığı koruyucu ve geliştirici bilgilerle sınırlı olmalıdır.
- Hastaların memnuniyetine dair ifadelerde bulunulamaz.
- Tanıtım ve bilgilendirmeler, sağlık mesleği mensubuna ya da sağlık kuruluşuna yönlendirme amacı taşıyamaz.
- Tanıtımı yapılan sağlık hizmetinin başka sağlık hizmetlerinden üstün olduğuna dair ifadelerde bulunulamaz.
- Kişilerin rızası olmadan kişilere reklam amacıyla ulaşılamaz.
- Sağlık hizmeti özendirme, çekiliş, hediye gibi pazarlama araçlarıyla sunulamaz.
- Organ ve doku nakline ilişkin her türlü reklam, haber niteliği bulunan bilgilendirmeler haricinde yasaktır.
Yeni Yönetmelik Kapsamında Tanıtım ve Bilgilendirmede Görsel İçerik Kullanımı
Yönetmelik, tanıtım ve bilgilendirme esnasında görsel kullanım koşullarını da düzenlemektedir. Buna göre tedavinin etkilerini kıyaslayıcı ve talep oluşturan nitelikte öncesi ve/veya sonrası görsellerin kullanılması yasaktır. Bunun haricinde aşağıdaki şartlara uyulması halinde tanıtım ve bilgilendirmede görsel kullanılabilir:
- Hastaya ait görsellerin kullanımı için hastadan rıza alınmalı, yönetmeliğin ekinde bulunan Görsel İçerik Kaydetme ve İşleme Onam Formu doldurulmalıdır.
- Görsel paylaşımına izin vermeyecek hastalara tedavi masraflarında bir değişik olmayacağı garanti edilmelidir.
- Görsel paylaşımına izin veren hastalara özel indirim yapılmayacaktır.
- Görüntü ve videoların makyajsız olması zorunludur.
- Kullanılan görüntü ve videoların işlem tarihi ve görüntülenme tarihi belirtilmesi orunludur.
- Ameliyat esnasında, tıbbi girişim esnasından hasta görüntüsü paylaşılamaz.
- Vücudun mahrem bölgelerine ait görsel içerikler paylaşılamaz.
- Paylaşılan görsel içerikler sosyal medyada, internet sitelerinde sponsorlu olarak yayımlanamaz.
Doktorların ve Sağlık Kuruluşlarının Reklam Yasağına Aykırılıklarında Yaptırımlar
Mevzuata aykırı hareket edilmesi halinde Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun 77. maddesi uyarınca durdurma veya aşağıda belirtilen idari para cezaları uygulanabilir:
- Yerel düzeyde yayın yapan televizyon kanalı aracılığı ile gerçekleşmiş ise 69.411 TL
- Ülke genelinde yayın yapan televizyon kanalı aracılığı ile gerçekleşmiş ise 1.388.526 TL
- Yerel düzeyde veya uydu üzerinden yayın yapan radyo kanalı aracılığı ile gerçekleşmiş ise 34.701 TL
- Ülke genelinde yayın yapan radyo kanalı aracılığı ile gerçekleşmiş ise 347.128 TL
- Uydu üzerinden yayın yapan televizyon kanalı veya internet aracılığı ile gerçekleşmiş ise 347.128 TL
- Kısa mesaj aracılığı ile gerçekleşmiş ise 173.553 TL
- Diğer mecralar (ilan panosu gibi) aracılığı ile gerçekleşmiş ise 34.701 TL.
Doktorların ve özel hastaneler mevzuatından kaynaklı olarak başkaca disiplin yaptırımları da bu idari para cezalarıyla birlikte uygulanmaktadır.
Yeni Yönetmeliğin Öngördüğü Yaptırımlar
Ayrıca yeni yönetmelikte öngörülen yaptırımlar da şu şekildedir:
- Hekim ve diş hekimleri tarafından bu yönetmelik hükümlerine aykırı tanıtım ve bilgilendirme yapılması halinde 1219 sayılı kanuna göre idari para cezası uygulanır.
- Sağlık tesisleri, aykırılık halinde iki defa uyarılır. Bir yıl içinde üçüncü defa aykırılık tespit edilmesi halinde sağlık tesisinin faaliyeti üç gün süreyle durdurulur.
- Uluslararası sağlık turizmi yapan tesisleri ihlal gerçekleştirdiği takdirde uyarılır. Bir yıl içerisinde ikinci defa gerçekleşmesi halinde bir ay, üçüncü defa gerçekleşmesi halinde üç ay süreyle faaliyetleri durdurulur.
- Organ nakli gerçekleştirilen sağlık merkezlerinin ihlali halinde kadavra organ dağıtımı üç ay süreyle durdurulur. İkinci tespitte üç ay süreyle faaliyetleri durdurulur.
- Organ veya doku teminine yönelik olarak ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişiler hakkında suç duyurusunda bulunulur.
