Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 12. maddesi, tıbbi müdahale yetkisinin sınırını çizerek insan vücudu üzerinde gerçekleştirilebilecek eylemlerin tıbbi gereklilikle bağlı olduğunu ilan eder. Bu madde, tıp mesleğinin etik çekirdeğini — benefience ve non-maleficence ilkelerini — hukuki norma dönüştürür. Tıbbi müdahalenin meşruiyeti, tıbbi gereklilikten türer; bu gereklilik yoksa müdahale suç oluşturur.

Maddede üç koruma alanı sayılmıştır: “ölüme veya hayati tehlikeye yol açabilecek”, “vücut bütünlüğünü ihlal edebilecek” ve “akli veya bedeni mukavemeti azaltabilecek” eylemler. Teşhis, tedavi veya korunma amacı olmaksızın bu nitelikteki hiçbir şeyin “yapılamayacağı” ve “talep de edilemeyeceği” belirtilmiştir. Hem yapma hem talep etme yasağının birlikte zikredilmesi önemlidir: hekim, hasta talep etse dahi tıbbi endikasyon yoksa böyle bir müdahaleyi yapamaz; aynı şekilde hasta da bu talebi ileri süremez. Burada sözleşme özgürlüğü tıbbi etik ve hukuk tarafından sınırlanmıştır.

Bu düzenleme, kozmetik cerrahi, estetik uygulamalar, bazı bariatrik müdahaleler ve deneysel tedaviler gibi alanlarda özel bir önem taşır. Kozmetik cerrahi tıbben meşrudur çünkü psikolojik iyilik hâli — “bedeni, ruhi ve sosyal iyilik hali” — de tıbbi hedeflerden biridir. Ancak hiçbir tıbbi gerekçe olmaksızın, salt hastanın keyfi talebi üzerine organ çıkarma, ölümcül risk taşıyan deneysel uygulama veya sağlığı bozucu müdahale yapılamaz. Nitekim Türk Ceza Kanunu’nun 86-89. maddeleri ile Biyotıp Sözleşmesi’nin 5-9. maddeleri de bu yasağı destekler.

“Akli veya bedeni mukavemeti azaltabilecek” ifadesi, özel bir koruma zonu tanımlar. Bu alana girenler arasında keyfi psiko-aktif ilaç kullanımı, kimyasal kısıtlama, zorla dinlendirme ve benzeri uygulamalar yer alır. Bu türden uygulamalar ancak tıbbi endikasyona, açık bilgilendirmeye ve — mümkünse — rızaya dayanarak yapılabilir. Zorla yedirme, zorla ilaç verme gibi uygulamalar ise yargı kararı olmadıkça yasaktır.

Maddenin Türk Ceza Kanunu ile güçlü bir bağlantısı vardır. Tıbbi zorunluluk ve rıza bulunmadan yapılan her tıbbi müdahale TCK m.86-89 uyarınca kasten yaralama, ağır hâllerde ise m.81 uyarınca kasten öldürme suçunu oluşturabilir. Hekimin tıbbi endikasyonu savunması, cezai sorumluluktan kurtulmasını sağlayan hukuka uygunluk nedenidir. 12. madde, bu hukuka uygunluk nedeninin sınırını çizer: endikasyon yoksa hekim de savunmasız kalır.

Uygulamada 12. madde, özellikle estetik cerrahi davalarında, deneysel tedavi iddialarında ve yaşlı hasta bakımında yaşanan ilaçla sakinleştirme (sedasyon) tartışmalarında gündeme gelir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu içtihadı, “tıbbi endikasyonu bulunmayan müdahalelerin hukuka aykırı sayıldığını” açıkça vurgulamaktadır. Danıştay kararları ise kamu hastanelerinde yapılan endikasyonsuz müdahaleler sonucu doğan zararlardan idareyi sorumlu tutmaktadır.

Avukat perspektifinden 12. madde, özellikle iki yönlü argüman sunar. Birincisi davacı hasta için, yapılan müdahalenin endikasyonsuz olduğu iddiası. İkincisi davalı hekim veya kurum için, yapılan müdahalenin tıbben gerekli olduğu savunması. Her iki tarafın da temel sorusu aynıdır: bilimsel literatür ve kanıta dayalı tıp ölçütleri, bu müdahaleyi gerekli kılıyor muydu? Bu soruya cevap, bilirkişi raporlarında aranır; ancak avukat bilirkişiyi yönlendirebilmek için rehber, guideline ve uluslararası konsensus belgelerini dosyaya eklemek zorundadır.