Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 13. maddesi, sağlık etiğinin en tartışmalı konularından biri olan ötenazi meselesini en özet biçimde düzenler ve Türk hukukunun bu konudaki net tutumunu ortaya koyar: “Ötenazi yasaktır.” Üç cümlelik bu madde, yaşam hakkının mutlak ve feragat edilemez niteliğini pekiştirir ve hekimin rolünü kurtarma/iyileştirme ile sınırlar.

Birinci fıkradaki kesin yasak, hem aktif hem pasif ötenazi tartışmasına cevap verir. “Ötenazi” kavramı, tıbbi literatürde doğrudan ölüme neden olan müdahaleleri (aktif ötenazi), hayat destek tedavilerinin kesilmesini (pasif ötenazi), yardımlı intiharı (physician-assisted suicide) ve bazı durumlarda ağrı kesici dozajını kontrol altına almama yoluyla doğal ölümü hızlandırmayı kapsayabilir. Türk hukuku genel ifadeyle tüm bu türevleri yasaklamıştır; ancak palyatif bakım çerçevesinde ağrının tıbbi olarak tedavi edilmesi ötenazi sayılmaz, çünkü buradaki hedef ağrı kontrolüdür, ölüm değildir.

İkinci fıkra, yasak için felsefi bir gerekçe sunar: “Tıbbi gereklerden bahisle veya her ne suretle olursa olsun, hayat hakkından vazgeçilemez.” Buradaki “her ne suretle” ifadesi, istisnasız bir yasağın altını çizer; tıbbi gereklilik adı altında bile yaşam hakkından vazgeçilemez. Bu, Anayasa’nın 17. maddesinin ikinci fıkrası ile uyumlu olup “kimsenin yaşama hakkına dokunulmaz” hükmünün doğal bir yansımasıdır. Yaşam hakkı, kişinin kendisinin bile feragat edemeyeceği bir haktır; bu yönüyle hakların en mutlak kategorisine girer.

Üçüncü fıkradaki “Kendisinin veya bir başkasının talebi olsa dahi, kimsenin hayatına son verilemez” ifadesi, iki önemli hususa işaret eder. “Kendisinin talebi olsa dahi” ifadesi, hastanın açık, bilgilendirilmiş ve ısrarlı talebinin hukuki sonuç doğurmayacağını söyler. Bu, Belçika, Hollanda ve bazı ABD eyaletlerindeki liberal ötenazi mevzuatlarından Türk hukukunu ayıran temel farktır. “Bir başkasının talebi olsa dahi” ifadesi ise bilincini kaybeden veya iradesini açıklayamaz duruma gelen hastanın yakınlarının talebinin de karşılanamayacağını belirtir.

Bu mutlak yasağın birkaç önemli yansıması vardır. Birincisi, “Do Not Resuscitate” (DNR) emirleri Türkiye’de resmi hukuki statüden yoksundur; kuramsal olarak tüm hastalar için canlandırma tedbirleri alınmalıdır. Ancak palyatif bakım alanındaki son yıllarda bu konuda daha esnek klinik protokoller geliştirilmeye çalışılmaktadır. İkincisi, hayat desteğinin kesilmesi kararı tıbbi takdir alanında değil, ölüm gerçekleştikten sonra beyin ölümünün tespitine dayanır. 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması Kanunu ile birlikte değerlendirildiğinde, beyin ölümü tespiti sonrası destek tedavilerinin sonlandırılması ötenazi değil, ölmüş bir kişiden cihaz ayrılmasıdır.

Üçüncü önemli yansıma ceza hukuku alanındadır. Ötenaziyi gerçekleştiren hekim, TCK m.81 kasten öldürme veya m.84 intihara yönlendirme suçundan cezai sorumluluk ile karşı karşıya kalır. Mağdurun rızası (TCK m.26), bu suçta hukuka uygunluk nedeni olarak kabul edilmez. Avukat açısından 13. madde, ötenazi iddialarında savunma zeminini daraltırken mağdur yakınları için ise cezai sorumluluğun doğması bakımından açık dayanak sunar.

Uygulamada 13. madde, yoğun bakım süreçlerinde ailenin tedavinin kesilmesi talebi karşısında hekime destek sağlar; hekim yasal yükümlülüğü nedeniyle tedaviyi sürdürmek zorundadır. Ayrıca “yaşam destek cihazlarının kapatılması” iddialarında da bu madde, hekimin savunmasında temel dayanak oluşturur: Türk hukukunda böyle bir karar alma yetkisi hekimde değil, beyin ölümü komisyonundadır.