Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 14. maddesi, hekimin özen yükümlülüğünü hastanın kurtarılamayacağı veya iyileştirilemeyeceği durumlara kadar genişleterek tıp mesleğinin hümanist çekirdeğini korur. Madde, tedavi edilebilir hâller için olduğu kadar tedavi edilemez hâller için de pozitif bir yükümlülük getirir: ıstırabı azaltmak veya dindirmek.

Birinci cümle, “Personel, hastanın durumunun gerektirdiği tıbbi özeni gösterir” ifadesiyle tüm tıp personeli için geçerli olan genel özen yükümlülüğünü tanımlar. Bu yükümlülük yalnızca hekimi değil, hemşire, teknisyen ve diğer sağlık çalışanlarını da kapsar. “Hastanın durumunun gerektirdiği” ifadesi, özen standardının soyut değil somut olduğunu; her hastanın bireysel durumuna göre belirleneceğini belirtir. Genç bir hasta için uygun olan yaklaşım, yaşlı bir hasta için uygun olmayabilir; kronik hastalığı olan birinin gereksinimleri farklıdır. Modern tıp etiğinin “hasta-merkezli bakım” (patient-centered care) anlayışı bu fıkrada hukuki zemin bulur.

Maddenin asıl devrimci boyutu ikinci cümlede yer alır: “Hastanın hayatını kurtarmak veya sağlığını korumak mümkün olmadığı takdirde dahi, ıstırabını azaltmaya veya dindirmeye çalışmak zorunludur.” Bu düzenleme, hekimin sorumluluğunu iyileşme şansı kalmadığında da sürdürür. Palyatif bakım, hospice hizmetleri ve ağrı yönetimi bu fıkranın tıbbi karşılıklarıdır. Terminal dönemdeki hastalar için hekim, iyileştirme umudu olmasa bile rahatlatıcı, acıyı dindirici ve onurlu bir yaşam sonu sürecini sağlayıcı bakımı vermek zorundadır.

Bu düzenlemenin felsefi temeli, Cicely Saunders’ın geliştirdiği hospice hareketine ve Dame Saunders’ın “toplam ağrı” kavramına dayanır. Ağrı yalnızca fiziksel değil, psikososyal ve ruhsal boyutları da olan bir deneyimdir; bu nedenle ıstırap azaltılması, yalnızca ağrı kesici ilaçlarla sınırlı değildir. Dinsel destek, psikolojik danışmanlık, aile iletişimi ve sosyal destek de bu yükümlülüğün parçasıdır.

Dünya Sağlık Örgütü’nün palyatif bakım tanımı ile tam uyumlu olan 14. madde, Türkiye’de palyatif bakımın hukuki zeminini oluşturur. 2010 sonrasında Sağlık Bakanlığı’nın palyatif bakım ünitelerini yaygınlaştırma çabaları ve 2020’de yayımlanan Palyatif Bakım Hizmetleri Yönergesi, 14. maddenin pratik yansımalarıdır. Palyatif bakım hakkı artık yalnızca bir tıbbi hizmet kategorisi değil, hasta hakkı olarak da güvence altındadır.

14. maddenin önemli bir uygulama alanı kanser hastaları ve terminal dönem hastalarıdır. Ağrı kesici ilaçların — özellikle opioid tedavilerinin — gerekli dozlarda verilmemesi, bu maddenin açık ihlalidir. Türkiye’de opioid kullanımının uluslararası ortalamanın çok altında olması, özen yükümlülüğünün tam olarak yerine getirilmediğine işaret eder. Hasta veya yakını, ağrı kontrolünün yetersiz kaldığı iddiasıyla 14. maddeye dayanarak şikayet edebilir.

Bir diğer önemli alan, ileri evre demans hastaları, beyin felci geçirmiş bitkisel hayattaki hastalar ve sağlık hizmetinin sonlandırıldığı algısının yaratılmadığı durumlardır. 14. madde, bu hastalar için tedavi edici değil, palyatif ve destekleyici yaklaşımın aktif olarak sürdürülmesini zorunlu kılar. Hekimin “artık yapacak bir şey yok” diyerek bakımı askıya alması yönetmeliğe aykırıdır.

Avukat perspektifinden 14. madde, özellikle terminal hastaların yakınlarının açtığı tazminat davalarında güçlü bir dayanaktır. İleri evre bir hastanın yaşam kalitesinin düşürülmesi, ağrı tedavisinin yapılmaması veya palyatif bakım ihmali bu madde çerçevesinde değerlendirilir. Bilirkişi raporlarında hastanın son dönemde yaşadığı ıstırabın yönetilip yönetilmediği; ağrı ölçek puanları, ilaç dozajları ve klinik notlar üzerinden incelenir. Bu madde ayrıca palyatif bakıma erişim hakkının anayasal zeminde de bulunduğunun kanıtı olarak Anayasa Mahkemesi bireysel başvurularında dayanak gösterilebilir.