Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 15. maddesi (8/5/2014 değişikliği ile başlığı ve metni yenilenmiştir) aydınlatılmış onam doktrininin kalbinde yer alan bilgilendirme yükümlülüğünün içeriğini tanımlar. Bu madde, hekime yalnızca “hasta bilgilendirilir” demekle yetinmez; bilgilendirmenin hangi konuları kapsaması gerektiğini yedi başlık altında somutlaştırır. Böylece aydınlatmanın “minimum içerik” standardı kanunlaştırılmıştır.

2014 değişikliğinden önce 15. madde daha muğlaktı; değişiklik, Biyotıp Sözleşmesi’nin 5. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin V.C. v. Slovakia ve Trocellier v. France gibi kararlarıyla Türk hukukunu uyumlaştırma çabasının bir ürünüdür. Yeni düzenleme uluslararası standartları neredeyse birebir yansıtır.

(a) bendi, hastalığın muhtemel sebepleri ve nasıl seyredeceği hakkında bilgi verilmesini şart koşar. Bu sadece tıbbi tanının iletişimi değil, hastalığın prognozu, doğal seyri ve tahmini gelişimi hakkında açıklama yapılmasını gerektirir. Hastanın hastalığını anlaması, tedaviyi kabul edip etmeme kararını bilinçli verebilmesi için zorunludur.

(b) bendi, tıbbi müdahalenin kim tarafından, nerede, ne şekilde ve ne kadar sürede yapılacağını aydınlatır. “Kim tarafından” ifadesi hasta-hekim özel ilişkisinin önemini vurgular; asistan hekimin gerçekleştireceği bir ameliyatı, hastanın uzman hekim tarafından yapılacağı varsayımıyla kabul etmesi aldatılma anlamına gelir.

(c) bendi en kritik hükümdür: diğer tanı ve tedavi seçenekleri ve bu seçeneklerin getireceği fayda ve riskler. Bu, hastanın sadece önerilen tedaviyi değil, alternatif tedavileri ve hatta tedaviyi reddetme seçeneğini de bilinçli olarak değerlendirebilmesini sağlar. Hekimin kendi tercih ettiği seçenekle yetinmesi, diğer seçenekleri gizlemesi bu bendin ihlalidir.

(ç) bendi muhtemel komplikasyonları kapsar; (d) bendi reddetme durumunda doğabilecek fayda ve riskleri; (e) bendi kullanılacak ilaçların önemli özelliklerini; (f) bendi sağlık için kritik yaşam tarzı önerilerini; (g) bendi aynı konuda tıbbi yardıma nasıl ulaşılacağını düzenler. Toplam yedi başlık, ideal bir aydınlatma görüşmesinin çerçevesini oluşturur.

“Reddetme durumunda ortaya çıkabilecek muhtemel fayda ve riskleri” ifadesi özellikle önemlidir; hasta tedaviyi reddederse ne olacağını da bilmek hakkına sahiptir. Bu, 25. madde ile birlikte değerlendirildiğinde reddetme hakkının bilinçli olarak kullanılabilmesini mümkün kılar.

Uygulamada 15. madde, malpraktis davalarının büyük bölümünde gündeme gelir. Hasta, komplikasyonun meydana gelmesinden değil, bu komplikasyon olasılığının kendisine bildirilmemesinden şikayet edebilir. Yargıtay içtihadı, aydınlatma yükümlülüğünün ispat yükünün hekim/kurumda olduğunu; yazılı rıza formunun tek başına yeterli olmayıp aydınlatma görüşmesinin niteliğinin önemli olduğunu kabul etmektedir.

Avukat perspektifinden 15. madde, yedi bendinin her biri ayrı bir iddia başlığı olarak değerlendirilebilir. Örneğin “hasta ameliyat sonrası kullanacağı ilacın yan etkileri hakkında bilgilendirilmemiş” (e bendi), “hastaya alternatif tedavi seçenekleri sunulmamış” (c bendi) gibi. Her iddia ayrı ayrı delillendirilmek zorundadır. Sağlık kurumu savunmasında, yazılı rıza formu yanında aydınlatma sürecinin notlarını, hastaya verilen broşürleri ve görüşme süresini belgelemelidir.