Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 48. maddesi, Dokuzuncu Bölüm’ü olan “Son Hükümler”in ilk maddesi olup sağlık kurum ve kuruluşu yetkililerinin pasif-aktif bir görevini tanımlar: hasta haklarının kullanılabilir olmasını sağlamak. Bu madde, hasta haklarının soyut normlardan somut deneyime dönüşmesi için gerekli “bilgilendirme altyapısının” oluşturulmasını zorunlu kılar.

Madde ifadesi açıktır: “Sağlık kurum ve kuruluşlarının yetkilileri; bu Yönetmelik’te ve diğer mevzuatta belirtilen hasta haklarının lafzına ve ruhuna uygun olarak kullanılabilmesine yardımcı olmak amacı ile bu Yönetmelik’te gösterilen ‘hasta hakları’nı bir liste, tabela veya broşür haline getirerek, bunları sağlık kurum ve kuruluşunun, hastalar, personel ve ziyaretçiler tarafından kolayca ulaşılıp okunabilecek uygun yerlerinde bulundurmak da dahil olmak üzere, gereken bütün tedbirleri almakla mükellef ve yetkilidir.”

Bu uzun tek cümlelik madde, birkaç önemli unsur içerir:

“Lafzına ve ruhuna uygun olarak kullanılabilmesine yardımcı olmak” ifadesi, yetkililerin hasta haklarının salt teknik uygulanmasıyla değil, hakların gerçek anlamıyla ve amacıyla hayata geçirilmesiyle yükümlü olduğunu belirtir. Bu, hukuki yorum teorisinde “lafzi yorum” ile “amaçsal yorum” arasındaki ayrımı yansıtır. Sadece kelimelere sıkı sıkıya uymak yetmez; hakların varlık gerekçesine de bağlı kalınmalıdır.

“Bir liste, tabela veya broşür haline getirerek” ifadesi, bilgilendirme araçlarının çeşitliliğini vurgular. Liste formatı, hakların özet halinde sunulduğu belgedir. Tabela, sağlık kurumlarının uygun yerlerinde asılan büyük formatlı ve okunaklı levhalardır. Broşür, daha ayrıntılı içerik sunan ve hastaların ellerine verilebilen tanıtım materyalleridir. Günümüzde bu araçlar dijital formatlarda (web siteleri, mobil uygulamalar, QR kodları) da sunulabilir.

“Hastalar, personel ve ziyaretçiler tarafından kolayca ulaşılıp okunabilecek uygun yerlerinde bulundurmak” ifadesi, üç hedef kitleyi vurgular: hastalar (birincil kullanıcılar), personel (uygulayıcılar) ve ziyaretçiler (destekleyiciler). Her grup için bilgilendirme materyali erişilebilir olmalıdır.

“Kolayca ulaşılıp okunabilecek” kriteri, altı unsur içerir: 1. Fiziksel erişilebilirlik: Hak listesi, engelliler dahil herkes için görülebilir yükseklikte ve konumda olmalıdır. 2. Okunabilirlik: Yazı boyutu yeterince büyük, arka plan kontrastı uygun olmalıdır. 3. Anlaşılırlık: Dil, ortalama eğitim seviyesindeki bir kişinin anlayabileceği sadeliktedir. 4. Çok dilli sunum: Türkçe dışında, kurum uluslararası hasta trafiği varsa farklı dillerde de sunulmalıdır. 5. Engelli erişimi: Görme engelli için sesli formatlar, işitme engelli için işaret dili videoları eklenmelidir. 6. Güncellik: Mevzuat değişiklikleri zamanında yansıtılmalıdır.

“Gereken bütün tedbirleri almakla mükellef” ifadesi, bir liste veya broşür hazırlamakla sınırlı olmayan daha geniş bir yükümlülük yaratır. Bu tedbirler şunları içerebilir: hasta hakları konusunda personel eğitimi düzenleme; hasta hakları birimi oluşturma (42/B madde ile uyumlu); hasta hakları tamamen uygulanır hale getirmek için iç denetim yapma; şikayet mekanizmalarını etkin işletme; hasta memnuniyet anketleriyle geri bildirim toplama.

“Mükellef ve yetkilidir” çifte ifadesi, yükümlülüğün iki boyutlu olduğunu gösterir. Yetkili olmak, bu tedbirleri alma yetkisine sahip olmak anlamına gelir; mükellef olmak ise bu yetkiyi kullanma zorunluluğunu ifade eder. Bu çifte ifade, yetkisiz oldukları gerekçesiyle uygulamayı erteleyen veya yapmayan yetkililerin savunmasını baştan bertaraf eder.

Uygulamada 48. maddenin pratik yansımaları şunlardır: – Her sağlık kurumunun girişinde veya bekleme salonlarında “Hasta Hakları” başlıklı tabela bulunmalıdır. – Broşürler, kabul servisinde hastalara verilmelidir. – Web sitesinde hasta hakları bilgisi olmalıdır. – Personel oryantasyonlarında bu haklar öğretilmelidir. – Hasta hakları birimine dair bilgilerin yer aldığı panolar olmalıdır.

Bu tedbirlerin alınmaması, ihlal niteliği taşır ve idari denetimlerde yaptırım konusu olabilir. Ayrıca bilgilendirme yükümlülüğünün ihlali, hasta haklarından yararlanmanın engellenmesi olarak değerlendirilip tazminat davasına konu edilebilir.

Bilgilendirme araçlarının kalitesi de önemlidir. Sadece duvara asılmış bir liste, işlevsel sayılmayabilir; liste olduğundan ancak duvar köşesine konulmuş veya yazıları çok küçük olanlar, “kolayca ulaşılıp okunabilecek” kriterini karşılamaz. Bu konuda uygulanabilir standartlar, Sağlık Bakanlığı rehberleri ve kalite akreditasyon programları çerçevesinde belirlenir.

Sağlık Turizmi gibi yeni alanlarda, çok dilli bilgilendirme özellikle önemlidir. Türkiye’ye tedavi için gelen yabancı hastalar, kendi dillerinde haklarını bilmedikleri için savunmasız konumdadırlar. 48. madde kapsamında, uluslararası hasta trafiği olan kuruluşlar en az İngilizce, Rusça, Arapça gibi dillerde hasta hakları bilgisi sunmalıdır.

Avukat perspektifinden 48. madde, bilgilendirme eksikliğine dayalı davalarda kullanışlı bir dayanak oluşturur. Hastanın haklarından habersiz olması sonucu zarara uğraması, kurumun bu maddeye uygun bilgilendirme yapmaması ile bağlantılıysa, ayrı bir kusur unsuru oluşturulabilir. Örneğin hasta, hasta hakları birimine başvurabileceğini bilmediği için sorunu erken çözüme ulaştıramadıysa, bu bilgisizlik kurumun bilgilendirme eksikliğine atfedilebilir.