Tababet Kanunu 19. Madde
Evsaf ve şeraiti kanuniyeyi cami olmıyan veya kendisine mevdu vezaifi ifadan imtina eden veyahut bitaraflığı muhil hareketi görülen oda heyeti idare ve divanı haysiyetleri Ali Divanı Haysiyet karariyle Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaletince fesih ve esbabı mucibesiyle oda mıntakasında tamim ve intihabat tecdit olunur.
Sadeleştirilmiş Hali
Kanuni nitelik ve koşulları taşımayan, kendisine verilen görevleri yapmaktan kaçınan veya tarafsızlığına gölge düşüren davranışı görülen oda yönetim ve onur kurulları; Yüksek Onur Kurulu kararıyla Sağlık Bakanlığınca gerekçesi ile birlikte feshedilir; oda bölgesinde duyurulur ve seçim yenilenir.
Açıklama
Tababet Kanunu’nun 19. maddesi, kanuni nitelik ve koşulları taşımayan, görevlerini yerine getirmekten kaçınan veya tarafsızlığına gölge düşüren davranışlar sergileyen oda yönetim ve onur kurullarının Yüksek Onur Kurulu kararıyla Sağlık Bakanlığı tarafından feshedilmesini hükme bağlamaktadır. Bu madde, meslek özerkliği ile idari denetim arasındaki hassas dengeyi belirleyen temel hükümdür.
Fesih için üç gerekçe öngörülmüştür: (i) kanuni nitelik ve koşulların taşınmaması, (ii) görev yapmaktan kaçınma, (iii) tarafsızlığa gölge düşürecek davranış. Fesih kararı, yerel özerkliği doğrudan etkileyen ağır bir yaptırım olduğu için iki kademeli bir korumaya bağlanmıştır: önce Yüksek Onur Kurulu kararı, ardından Sağlık Bakanlığı işlemi. Fesih kararı gerekçeli olarak açıklanmalı ve oda bölgesinde duyurularak seçim yenilenmelidir.
Madde, Anayasa’nın 135. maddesindeki kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarının denetimi çerçevesinde yorumlanır. Anayasa, bu tür kuruluşların organlarının görevlerine mahkeme kararıyla son verilebileceğini öngörmekte; siyasi nedenlerle keyfi fesih yapılamayacağını vurgulamaktadır. 2017 Anayasa değişikliği sonrasında meslek kuruluşları üzerindeki idari denetim yetkisi tartışma konusu olmuştur.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarında, meslek örgütlerinin organlarının idari kararla feshi, AİHS 11. maddesindeki örgütlenme özgürlüğü ile gerilim oluşturabilmektedir. Türkiye aleyhine verilen kararlarda, meslek kuruluşu organının yeterli yargısal güvence bulunmadan feshedilmesinin sözleşme ihlali olabileceği belirtilmiştir.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 19. madde kapsamında verilen fesih kararlarının idari yargı denetimine tâbi olduğunu; fesih sebebinin somut olarak kanıtlanması gerektiğini ve delil yükünün Bakanlık’a ait olduğunu içtihat hâline getirmiştir. Gerekçesiz fesih kararları iptal edilmektedir.
TTB’nin politik açıklamaları, Gezi olayları sonrası dönem ve pandemi sürecindeki açıklamalar, bazı oda organları hakkında soruşturma açılmasına yol açmış; ancak 19. madde kapsamında fiilî fesih uygulamaları nadir kalmıştır. Bu durum, meslek örgütlülüğünün yargı güvencesinde olduğunu göstermektedir.
1928’de meslek kuruluşlarının merkezi denetim altında tutulması ihtiyacıyla konulan bu madde, bugün yargısal güvence ve anayasal denetim altında çalışmakta; keyfi kullanımı ölçülülük ilkesi ve Anayasa’nın 135. maddesi tarafından sınırlanmaktadır. 19. madde, meslek özerkliği ile devlet denetimi arasındaki anayasal gerilimin odak noktasında yer alır ve modern demokratik meslek örgütlenmesinin sınır çizgisini tanımlar.