TBK 139. Madde

I. İki kişi, karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu oldukları takdirde, her iki borç muaccel ise her biri alacağını borcuyla takas edebilir.

II. Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir.

III. Zamanaşımına uğramış bir alacağın takası, ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir.

TBK 139. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 118 inci maddesini karşılamaktadır.

Tasarının üç fıkradan oluşan 138 inci maddesinde, takas düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 118 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “E. Takas / I. Şartları / 1. Umumiyet itibariyle” şeklindeki ibareler, Tasarıda “F. Takas / I. Koşulları / 1. Genel olarak” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 118 inci maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “yekdiğerine mümasil başka malları” şeklindeki ibare, Tasarıda “özdeş diğer edimleri” şekline dönüştürülmüştür.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 139. maddesi, borçların sona erme sebeplerinden biri olan takas kurumunun temel koşullarını düzenleyen hükümdür. Takas, iki kişi arasında karşılıklı alacakların birbiriyle mahsup edilerek sona erdirilmesini sağlayan pratik bir mekanizmadır. Ticari hayatta hem finansal etkinlik sağlayan hem de nakit akışı yönetimini kolaylaştıran takas, Türk borçlar hukukunun temel enstrümanlarından biridir. Madde, 818 sayılı Kanun’un 118. maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrasına göre iki kişi, karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu oldukları takdirde her iki borç muaccel ise her biri alacağını borcuyla takas edebilir. Bu hüküm, takasın dört temel koşulunu açıkça ortaya koymaktadır. Birinci koşul, iki kişi arasında karşılıklı borç ilişkisinin bulunmasıdır; her iki taraf da birbirine borçlu olmalı ve alacaklı olmalıdır. İkinci koşul, borçların para veya özdeş edim konulu olmasıdır. Para borçları birbirleriyle takas edilebildiği gibi, aynı cins ve miktardaki mallar (örneğin 100 ton buğday borcu ile 100 ton buğday alacağı) da takas edilebilir. Ancak farklı nitelikte edimler (para borcuna karşılık mal teslim borcu gibi) takas edilemez.

Üçüncü koşul, her iki borcun muaccel olmasıdır. Muaccel olmayan bir borcun henüz istenebilir hâle gelmediği kabul edildiğinden, takasa konu olamaz. Dördüncü koşul, takas beyanının bulunmasıdır. Takas kendiliğinden gerçekleşmez; taraflardan birinin tek taraflı beyanına bağlıdır. Takas beyanı bir yenilik doğuran hak niteliğinde olup karşı tarafa ulaşmakla hüküm ifade eder. Beyan sonrası iki borç, tutarı az olan borç ölçüsünde sona erer; büyük olan borçta ise aradaki fark kalır.

İkinci fıkra, alacağın çekişmeli olması durumunu düzenler: Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir. Bu hüküm, pratik bir ihtiyacı karşılar. Alacağın miktarı, varlığı veya muacceliyeti çekişmeli olsa bile takas beyanında bulunma hakkı vardır. Ancak takasın geçerliliği, çekişmeli alacağın gerçekten var olduğunun ispat edilmesine bağlıdır. Bu imkân, özellikle ticari uyuşmazlıklarda davacı-davalı konumundaki tarafların karşı alacakları varsa kullanılır.

Üçüncü fıkra, zamanaşımına uğramış alacağın takası durumunu düzenler: Zamanaşımına uğramış bir alacağın takası, ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir. Bu hüküm, zamanaşımının takasa etkisini düzenler. Kural olarak zamanaşımına uğramış bir alacak talep edilemez; ancak takasa konu olma ihtimali, zamanaşımı süresi içinde var olmuşsa takas hâlâ mümkündür. Örneğin A’nın B’den 100 bin TL alacağı 2015’te muaccel olmuş, B’nin A’dan 80 bin TL alacağı 2016’da muaccel olmuş ise, 2022 yılında A’nın alacağı zamanaşımına uğramış olsa bile takas yine de yapılabilir.

Doktrinde takas, "çifte ifanın pratikleştirilmesi" olarak değerlendirilmektedir. Yargıtay kararları, takas beyanının açık ve net olmasını, takas edilecek alacakların belirli olmasını ve takasın yazılı ispatının sağlanmasını aramaktadır. Uygulamada takas özellikle ticari hesaplarda, şirketler arası ilişkilerde, cari hesap sözleşmelerinde, banka hesaplarında yoğun biçimde kullanılır. İcra hukukunda hacizli alacaklarda takas, özel izin gerektirir. Takas, borçların karşılıklı ödenmesine gerek kalmaksızın sona erdirilmesini sağlayarak nakit akışını rahatlatan ve işlem maliyetlerini azaltan önemli bir enstrümandır.