TBK 409. Madde
Uzun süreli bir hizmet ilişkisinde işçi, hastalık, askerlik veya kanundan doğan çalışma ve benzeri sebeplerle kusuru olmaksızın, iş gördüğü süreye oranla kısa bir süre için işgörme edimini ifa edemezse işveren, başka bir yolla karşılanmadığı takdirde, o süre için işçiye hakkaniyete uygun bir ücret ödemekle yükümlüdür.
TBK 409. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 328 inci maddesini karşılamaktadır.
Tasarının tek fıkradan oluşan 408 inci maddesinde, işçinin çalışmayı durdurması hâlinde ücret konusu düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 328 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “f. İş ifa edilmediği hâlde ücret” ibaresi, Tasarıda “b. İşçinin çalışmayı durdurması durumunda” şekline dönüştürülmüştür.
Maddeye göre, “uzun süreli bir hizmet ilişkisinde işçi, hastalık, askerlik veya kanundan doğan çalışma ve benzeri sebeplerle kusuru olmaksızın, iş gördüğü süreye oranla kısa bir süre için işgörme edimini ifa edemezse, işveren, başka bir yolla karşılanmadığı takdirde, o süre için işçiye hakkaniyete uygun bir ücret ödemekle yükümlüdür.” Ancak, işçi çalışmadığı süre içinde başka bir yolla, meselâ bir sosyal güvenlik kurumundan gelir elde etmişse, işverenin ücret ödeme borcu olmayacaktır. Nitekim, 4857 sayılı İş Kanununun 48 inci maddesine göre de: “İşçilere geçici iş göremezlik ödeneği verilmesi gerektiği zamanlarda geçici iş göremezlik süresine rastlayan ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatilleri, ödeme yapılan kurum veya sandıklar tarafından geçici iş göremezlik ölçüsü üzerinden ödenir. Hastalık nedeni ile çalışılmayan günlerde Sosyal Sigortalar Kurumu tarafından ödenen geçici iş göremezlik ödeneği aylık ücretli işçilerin ücretlerinden mahsup edilir.”
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 409. maddesi, işçinin geçici ve kusursuz çalışma güçlüğünde ücret hakkını düzenleyen sosyal nitelikli bir hükümdür.
Madde, uzun süreli bir hizmet ilişkisinde işçi, hastalık, askerlik veya kanundan doğan çalışma ve benzeri sebeplerle kusuru olmaksızın, iş gördüğü süreye oranla kısa bir süre için işgörme edimini ifa edemezse işveren, başka bir yolla karşılanmadığı takdirde, o süre için işçiye hakkaniyete uygun bir ücret ödemekle yükümlüdür şeklinde düzenler.
Bu hüküm, işçinin kusuru olmayan kısa süreli çalışamama durumlarında ücret hakkı sağlar. Modern iş hukukunun sosyal koruma niteliğini yansıtır.
Kapsamındaki durumlar: – Hastalık: kısa süreli rahatsızlıklar – Askerlik: kısa süreli askeri görev (yedek askerlik, kitap birliği) – Kanundan doğan yükümlülükler: mahkeme çağrısı, nöbetçilik, seçim görevi – Benzeri durumlar: kaza, aile acil durumu, doğal afet etkisi
Önemli koşullar: 1. Uzun süreli hizmet ilişkisi: kısa süreli geçici işlerde bu koruma uygulanmaz 2. İşçinin kusuru olmaması: kusursuz neden gerekli 3. Kısa süre: iş gördüğü süreye oranla kısa olmalı (birkaç gün ile birkaç hafta arası)
"İş gördüğü süreye oranla kısa süre" görecelidir. 10 yıllık bir işçi için 1 aylık hastalık kısa, 6 aylık hastalık uzun olabilir. Her somut olayda değerlendirilir.
"Başka bir yolla karşılanmadığı takdirde" kritiktir. Eğer işçi, Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan hastalık parası, askerlik maaşı gibi ödemeler alıyorsa, işveren ayrıca ücret ödemez. Çifte ödeme önlenir.
Sosyal güvenlik sisteminin rolü önemlidir. SGK, sigortalı işçilere hastalık, doğum, iş kazası durumunda ödemeler yapar. Bu ödemeler genellikle TBK m. 409’un uygulanmasını gereksiz kılar.
"Hakkaniyete uygun ücret" tam ücret değildir. Hakim, somut duruma göre makul bir miktar belirleyebilir. Genellikle normal ücrete yakın olmalıdır, ancak kesin kural yoktur.
Uygulamada: SGK sigortası kapsamı dışında kalan istisnaiyet veya SGK ödemelerinin yetersiz olduğu durumlarda bu madde devreye girer.
İş Kanunu ile ilişki: İş Kanunu m. 48 kısmen paralel bir düzenleme yapar. Hastalık durumlarında SGK iş göremezlik ödeneği verir; bu süre içinde işveren ödeme yapmaz.
Örnek durumlar: – Kısa askeri görev (yedek askerlik 7-14 gün): bu süre için işverenin ücret ödeme yükümü olabilir – Aniden hastalanma (SGK’dan önce): ilk 2 gün SGK ödemez; işveren ödeyebilir – Mahkeme tanıklığı: kısa süreli resmi görev
Bu düzenleme, işçinin geçici zorluklarında sosyal koruma sağlar. Uzun süreli hizmet ilişkisinin güven ve sadakat unsurunu karşılıklı hale getirir.