TBK 493. Madde

I. Yayımcının menfaatlerini zedelememek ve onun sorumluluğunu artırmamak koşuluyla, eser sahibi eserde düzeltme ve iyileştirme, halefleri ise ancak güncelleştirme yapabilir. Bu düzeltme ve iyileştirme gerektirdiği hâlde sözleşmede öngörülmemiş giderler, yayımlatan tarafından karşılanır.

II. Yayımcı, eser sahibine eserini iyileştirme, haleflerine de güncelleştirme imkânı vermeden yeni bir basım yapamaz ve onu çoğaltamaz.

TBK 493. Madde Gerekçesi

Tasarının iki fıkradan oluşan 493 üncü maddesinde, eser sahibinin ve haleflerinin eseri düzeltme ve iyileştirme hakları düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 377 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “V. Tashih ve Islah” şeklindeki ibare, Tasarıda “V. Düzeltme ve iyileştirme” şeklinde değiştirilmiştir.

Maddenin birinci fıkrasında, 818 sayılı Borçlar Kanununun 377 nci maddesinin birinci fıkrasından farklı olarak, eser sahibinin haleflerine de, aynı koşullar altında, eseri güncelleştirme hakkı tanınmıştır. Genellikle ilim eserlerinde söz konusu olabilecek güncelleştirme hakkı, ancak eser sahibi tarafından kullanılabilen düzeltme hakkını kapsamamakla birlikte, onun haleflerine, meselâ, bir hukuk kitabındaki görevli mahkemeye veya değere ya da miktara ilişkin bilgileri, bunlarda bir değişiklik olması durumunda, yenileriyle değiştirme yetkisini verir. Bu yeni düzenlemeyle, eser sahibinin ölümünden sonra, mirasçılarının da eseri güncelleştirmek suretiyle, bu eserden doğan malî haklardan, gerektiği gibi yararlanmaları amaçlanmıştır.

Maddenin birinci fıkrasında, 818 sayılı Borçlar Kanununun 377 nci maddesinin ikinci fıkrasından farklı olarak, yayımcının, eser sahibinin haleflerine güncelleştirme olanağı vermeden, yeni bir basım yapamayacağı ve onu çoğaltamayacağı kabul edilmiştir.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 493. maddesi, eser sahibinin eserde düzeltme ve iyileştirme, haleflerinin ise güncelleştirme haklarını düzenleyen iki fıkralık hükümdür. Madde, yayımcı ile eser sahibi arasındaki dengeli ilişkiyi koruyan ve özellikle akademik ve teknik eserlerde güncelleşme ihtiyacını karşılayan önemli bir düzenlemedir.

Birinci fıkra, yayımcının menfaatlerini zedelememek ve onun sorumluluğunu artırmamak koşuluyla, eser sahibinin eserde düzeltme ve iyileştirme, haleflerinin ise güncelleştirme yapabileceğini; bu düzeltme ve iyileştirme gerektirdiği hâlde sözleşmede öngörülmemiş giderlerin yayımlatan tarafından karşılanacağını düzenler. Bu hüküm üç alt kuralı bünyesinde toplar.

İlk olarak, eser sahibinin iki yetkisi vardır: düzeltme ve iyileştirme. "Düzeltme" kavramı, eserde sonradan fark edilen hataların (imla, noktalama, dizgi, olgusal yanlışlar) düzeltilmesini ifade eder. "İyileştirme" ise eserin kalitesini artırmak için yapılan geliştirmeleri (ek bilgiler, yeni kaynaklar, daha açık anlatım, güncel örnekler) kapsar. Her iki yetki de eser sahibinin eserinin kalitesini koruma ve geliştirme özgürlüğünün yansımasıdır.

İkinci olarak, eser sahibinin haleflerine (mirasçılar, halef olarak haklara sahip olanlar) yalnızca "güncelleştirme" yetkisi tanınmıştır. Güncelleştirme, eser sahibinin yaratıcı katkısına girmeksizin, eserdeki objektif bilgileri günün koşullarına uydurma eylemidir. Örnekler: Bir hukuk kitabındaki kanun maddelerinin değişen numaralarının güncellenmesi, tutar ve değerlere ilişkin bilgilerin yeni rakamlarla değiştirilmesi, adres ve telefon gibi pratik bilgilerin yenilenmesi. Halefler, eserin asıl içeriğini değiştirecek yaratıcı müdahalelerde bulunamazlar; bu onların hakkında olmayan bir yetkidir.

Bu ayrımın gerekçesi, eserin kişilik hakları karakteridir. Yaratıcı katkı ancak eser sahibinin kişisel katılımıyla olur; öldükten sonra başkasının eseri "iyileştirmesi" mümkün değildir. Ancak eserin zaman içinde değerini kaybetmemesi için objektif güncellemeler gereklidir; mirasçıların bu güncellemeyi yapmasına izin verilmiştir.

Üçüncü olarak, hem düzeltme-iyileştirme hem güncelleştirme iki temel sınırlama ile çevrelenmiştir: (a) yayımcının menfaatlerini zedelememek, (b) yayımcının sorumluluğunu artırmamak.

Yayımcının menfaatinin zedelenmesi kapsamı: Değişiklikler satışı düşürücü olmamalı, yayımın tirajını veya ekonomik değerini azaltmamalıdır. Eserin tamamen yeniden yazılması, konusunun değiştirilmesi, hedef kitlenin farklılaştırılması gibi radikal değişiklikler bu sınırı aşar.

Yayımcının sorumluluğunun artırılmaması: Değişiklikler yayımcıyı üçüncü kişilere karşı yeni bir sorumluluk altına sokmamalıdır. Örneğin eser sahibi sonradan üçüncü kişinin haklarını ihlâl eden içerik eklerse, bu yayımcıyı da hukuki riske sokar; böyle bir değişiklik izin verilmez.

Gider sorumluluğu: Düzeltme ve iyileştirme gerektirdiği hâlde sözleşmede öngörülmemiş giderler yayımlatan tarafından karşılanır. Bu düzenleme, eser sahibinin kendi tercihiyle yaptığı değişikliklerin maliyetine katlanması ilkesidir. Yayımcı yeni dizgi, baskı hazırlığı, plaka değişikliği için ek maliyete giriyorsa, eser sahibi bunu ödemelidir. Ancak rutin gözden geçirme sürecindeki küçük düzeltmeler ve yayımcının sözleşmesel yükümlülüğü kapsamındaki maliyetler bu fıkra kapsamında değildir.

İkinci fıkra, yayımcının eser sahibine eserini iyileştirme, haleflerine de güncelleştirme imkânı vermeden yeni bir basım yapamayacağını ve onu çoğaltamayacağını düzenler. Bu hüküm, eser sahibinin ve haleflerinin haklarını aktif biçimde korur.

Yayımcının yükümlülüğü: Yeni basım veya çoğaltma öncesinde eser sahibine (veya haleflerine) haber vermek, onlara değişiklik yapma fırsatı sunmak. Bu bildirim, yeni basım kararından makul süre önce yapılmalı ve eser sahibine değişiklik için yeterli zaman tanınmalıdır. Pratikte birkaç ay, karmaşık güncelleştirmeler için ise daha uzun bir süre gerekli olabilir.

Bu yükümlülüğün ihlâlinin sonuçları: Eser sahibi veya halefler, değişiklik fırsatı verilmeden yapılan basımın durdurulmasını talep edebilir; kişilik hakları ve iyileştirme-güncelleştirme haklarının ihlâli için tazminat isteyebilir. Pratikte yayımcılar, eser sahibine formal bir bildirim göndererek "bir ay içinde değişiklik talebi varsa bildirin" tarzı prosedür uygular; böylece yükümlülük yerine getirilmiş olur.

Uygulamada akademik yayıncılıkta bu madde sık kullanılır. Hukuk kitapları, tıp kitapları, teknik kitaplar her yeni basımda güncelleştirme gerektirir; eser sahipleri veya mirasçıları bu süreçte aktif rol alır. Modern dijital yayıncılıkta ise sürekli güncellemeler söz konusu olup, sözleşmelerde bu dinamizm özel olarak düzenlenmektedir.