TBK 538. Madde
I. Komisyoncu, vekâlet verenin yararı için yaptığı bütün giderleri ve ödediği paraları faiziyle birlikte isteyebilir.
II. Komisyoncu, ardiye ve taşıma bedellerini vekâlet verenin hesabına geçirebilirse de, kendi çalışanlarının ücretlerini geçiremez.
TBK 538. Madde Gerekçesi
Tasarının iki fıkradan oluşan 538 inci maddesinde, komisyoncunun ödediği paralar ve giderleri bakımından hakları düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 422 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. Komisyoncunun hakları / 1. Verdiği paralar ve masraflar” şeklindeki ibare, Tasarıda “III. Komisyoncunun hakları / 1. Ödediği paralar ve yaptığı giderler” şekline dönüştürülmüştür
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 538. maddesi, komisyoncunun yapmış olduğu masraflar ve ödediği paralar bakımından vekâlet verenden talep edebileceği hakları düzenlemektedir. Maddenin birinci fıkrasına göre komisyoncu, vekâlet verenin yararı için yaptığı bütün giderleri ve ödediği paraları faiziyle birlikte isteyebilir. İkinci fıkrada ise komisyoncunun ardiye ve taşıma bedellerini vekâlet verenin hesabına geçirebileceği, ancak kendi çalışanlarının ücretlerini geçiremeyeceği hükme bağlanmıştır. Hüküm, 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 422. maddesinin karşılığı olup esasa ilişkin bir değişiklik içermemektedir.
Maddenin birinci fıkrası, komisyon sözleşmesinin vekâlet niteliği gereği vekile tanınan masraf ve avansların iadesi hakkının (TBK m. 510) komisyoncuya uyarlanmış görünümüdür. Komisyoncu işlemi kendi adına yapsa da ekonomik sonuçları vekâlet verene ait olduğundan, işin görülmesi için yaptığı tüm masrafların kendisine iade edilmesi gerekir. Burada ‘vekâlet verenin yararına’ ifadesi belirleyici rol oynar; komisyoncunun kendi menfaati için yaptığı giderler iade kapsamına girmez. Masrafın iade edilebilir olması için objektif biçimde işin gereği veya faydası için yapılmış olması aranır.
Faiz ödeme yükümlülüğü, komisyoncunun iade hakkını kuvvetlendiren önemli bir güvencedir. Komisyoncu masrafı kendi kasasından ödediği andan itibaren, bu meblağın faizini de talep edebilir. Burada uygulanacak faiz oranı kural olarak yasal faizdir; ancak ticari bir komisyon ilişkisi söz konusuysa Türk Ticaret Kanunu uyarınca ticari faiz oranı uygulanır. Faiz başlangıç tarihi, masrafın fiilen yapıldığı veya ödemenin gerçekleştirildiği tarihtir; bu, vekâlette kabul edilen avans iadesi kuralıyla uyumludur.
İkinci fıkra, hangi kalemlerin masraf olarak vekâlet verene yansıtılabileceğine açıklık getirmektedir. Ardiye (depo) bedelleri ve taşıma ücretleri, dış hizmet alımı niteliğindeki tipik masraflar olup vekâlet verenin hesabına kaydedilebilir. Bu kalemler komisyoncunun değil, üçüncü kişilerin sunduğu hizmetlerin karşılığıdır ve doğrudan işin görülmesiyle bağlantılıdır. Buna karşılık komisyoncunun kendi çalışanlarına ödediği ücretler masraf olarak yansıtılamaz. Bunun nedeni, çalışan ücretlerinin komisyoncunun işletme giderleri kapsamında değerlendirilmesi ve komisyon ücretinin esasen bu tür genel giderleri karşılamak üzere kararlaştırılmış olmasıdır. Aksi düşünce, vekâlet verenin hem komisyon ücretini hem de komisyoncunun personel maliyetini ödemesi gibi çifte ödeme sonucuna yol açardı.
Bu ayrımın pratik önemi büyüktür. Örneğin bir tarım ürünleri komisyoncusu, malın soğuk hava deposunda saklanma ücretini, nakliye firmasına ödediği taşıma bedelini, gümrük masraflarını, sigorta primlerini (talimat varsa) ve satış yerine kadar yapılan sevkiyat giderlerini vekâlet verene yansıtabilir. Ancak kendi deposunun kirasını, yardımcı personelinin maaşını, büro giderlerini veya genel işletme masraflarını ayrıca talep edemez.
Uygulamada komisyoncuların masraflarını belgelendirmesi hayati önem taşır. Fatura, makbuz, banka dekontu gibi belgelerle desteklenmeyen masrafların iadesi Yargıtay uygulamasında kabul edilmemektedir. Ayrıca komisyoncunun hesap verme borcunun bir parçası olarak, masrafların detaylı dökümünü vekâlet verene sunması gerekir. Komisyoncunun sahip olduğu hapis hakkı (TBK m. 950 ve devamı) da bu alacakların teminatı niteliğindedir.