TBK 631. Madde

I. Yönetim yetkisi olmasa bile, her ortağın, ortaklığın işleyişi hakkında bilgi alma, defter ve kayıtlarını inceleme, bunlardan örnek alma ve mali durumu hakkında özet çıkarma hakkı vardır.

II. Aksine sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür.

TBK 631. Madde Gerekçesi

Tasarının iki fıkradan oluşan 631 nci maddesinde, âdi ortaklıkta, ortakların ortaklık işlerini inceleme yetkisi düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 531 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “2. Şirket işlerini tetkik” şeklindeki ibare, Tasarıda “2. Ortaklık işlerini inceleme” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun tek fıkradan oluşan 531 inci maddesinin her iki cümlesi de, ayrı konulara ilişkin oldukları göz önünde tutularak, Tasarıda iki fıkra hâlinde kaleme alınmıştır.

818 sayılı Borçlar Kanununun 531 inci maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “…bâtıldır.” şeklindeki ibare yerine, Tasarının 631 inci maddesinin ikinci fıkrasında, borçlar hukuku sözleşmeleri bakımından daha uygun düştüğü için, “kesin olarak hükümsüzdür.” şeklindeki ibarenin kullanılması tercih edilmiştir..

Sistematik yapısı ile metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 631. maddesi, adi ortaklıkta ortakların ortaklık işleri üzerindeki bilgi alma ve denetim hakkını düzenlemektedir. Hüküm, 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu’nun 531. maddesinin karşılığı olup, kenar başlık "Şirket işlerini tetkik" ibaresinden "Ortaklık işlerini inceleme" şeklinde arılaştırılmış; mülga düzenlemenin tek fıkralı yapısı, içerdiği iki ayrı hukuki konu gözetilerek iki fıkraya bölünmüştür. Maddenin temel amacı, tüzel kişiliği bulunmayan adi ortaklıkta her bir ortağın, ortaklığın işleyişi hakkında bizzat bilgi edinme olanağını güvenceye almak ve ortaklık ilişkisinin temelindeki karşılıklı güven (affectio societatis) ilkesini korumaktır.

Birinci fıkra uyarınca, yönetim yetkisine sahip olmayan ortak dahi ortaklığın işleyişi hakkında bilgi alma, defter ve kayıtları inceleme, bunlardan örnek alma ve ortaklığın mali durumuna ilişkin özet çıkarma hakkına sahiptir. Bu hak, ortaklığın sözleşme esaslı niteliğinin ve her ortağın aynı zamanda ortaklığın müteselsil borçlusu konumunda bulunmasının zorunlu bir sonucudur. Yönetim yetkisinin bir veya birkaç ortağa ya da üçüncü kişiye bırakılmış olması, diğer ortakların denetim hakkını ortadan kaldırmaz; yönetici ortakların, TBK m. 630 çerçevesinde hesap verme yükümlülüğü de bu hakkı tamamlar. Yargıtay uygulamasında, defter ve kayıtları incelemekten ya da hesap vermekten kaçınan yönetici ortağa karşı diğer ortağın doğrudan haklı sebep oluşturarak ortaklığın feshini ve tasfiyesini isteyebileceği kabul edilmekte; ayrıca bu hakkın kullanılması, tasfiye payı ve kâr-zarar alacaklarının belirlenmesi bakımından önemli bir kanıt aracı olarak değerlendirilmektedir.

İkinci fıkra, birinci fıkrada tanınan inceleme hakkının sözleşme ile daraltılması veya tamamen ortadan kaldırılması yönündeki anlaşmaların kesin olarak hükümsüz olduğunu belirtmektedir. 818 sayılı Kanun’un "batıldır" ifadesi yerine Tasarı’da tercih edilen "kesin olarak hükümsüzdür" deyimi, borçlar hukukunun genel sistematiğine uygun düşmesi bakımından yerinde olmuştur. Bu emredici nitelik, inceleme hakkının adi ortaklık sözleşmesinin çekirdek niteliklerinden biri sayıldığını göstermektedir. Dolayısıyla ortaklık sözleşmesine konulan ve incelemeyi belirli dönemlere, belirli belgelere ya da belirli ortaklara özgüleyen sınırlayıcı kayıtlar geçersizdir. Ne var ki, hakkın kullanımının dürüstlük kuralına (TMK m. 2) uygun biçimde gerçekleştirilmesi gerekir; inceleme hakkının ortaklığı işleyemez hale getirecek biçimde veya yalnızca rakip işletme yararına bilgi toplamak amacıyla kötüye kullanılması, bu hakkı koruma dışı bırakır ve aynı zamanda haklı sebeple çıkarılma (TBK m. 633) veya tazminat yaptırımına yol açabilir.

Uygulamada 631. madde, ortaklık ilişkisinin şeffaflığını sağlayan temel norm olarak, kâr-zarar paylaşımı, tasfiye payı hesabı ve ortaklar arası güven ilişkisinin korunması bakımından belirleyici işlev üstlenmektedir.