TMK 142. Madde
(1) Evlendirme memuru, evleneceklerden her birine birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini sorar. Evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur. Memur, evlenmenin tarafların karşılıklı rızası ile kanuna uygun olarak yapılmış olduğunu açıklar.
TMK 142. Madde Gerekçesi
Madde yürürlükteki Kanunun 109 uncu maddesinden sadeleştirilerek aynen alınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 142, evlenme töreninin şeklini ve evlenmenin tam olarak hangi anda kurulduğunu düzenleyen hükümdür. Maddeye göre evlendirme memuru, evleneceklerin her birine birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini ayrı ayrı sorar; evlenme, tarafların olumlu ve sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur ve memur evlenmenin karşılıklı rızayla kanuna uygun kurulduğunu açıklar. Gerekçeye göre madde, eski Medeni Kanunun 109. maddesinden sadeleştirilerek aynen alınmıştır. Hüküm, törenin yerini ve tanık zorunluluğunu düzenleyen TMK 141, aile cüzdanını düzenleyen TMK 143 ve irade sakatlıklarına dayalı nispî butlanı düzenleyen TMK 149 ile birlikte okunmalıdır; zira evlenme iradesinin açıklanma anı, bu maddenin kurduğu sözlü beyan anıdır.
Uygulamada bu hüküm, evlenmenin sıkı şekle bağlı bir hukukî işlem olduğunu gösterir: rızanın sözlü ve olumlu biçimde, bizzat tarafça açıklanması zorunludur. Temsilci aracılığıyla veya yazılı beyanla evlenme mümkün değildir; baş sallama, sessizlik veya örtülü davranış geçerli bir kabul sayılmaz. Memurun her iki tarafa ayrı ayrı soru yöneltmesi ve olumlu cevapları alması, evlenmenin kurucu unsurudur. Bu anda evleneceklerin ayırt etme gücüne sahip olması ve iradelerinin serbest olması aranır; tören sırasında taraflardan birinin sözlü onay vermemesi hâlinde evlenme hiç kurulmamış sayılır. Memurun yaptığı kapanış açıklaması ise kurucu değil, açıklayıcı niteliktedir; evlilik, olumlu cevapların verildiği anda zaten oluşmuştur.
Bu kurucu unsurlardaki eksiklik, evlenmenin yokluğuna veya butlanına yol açabilir; rızanın hiç açıklanmadığı hâllerde evlilik yok hükmündedir, irade sakatlığı varsa TMK 149 uyarınca nispî butlan davası gündeme gelir. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi, evlenme iradesinin resmî memur önünde usulüne uygun açıklanmasının evliliğin geçerlilik şartı olduğunu, bu beyanın varlığının tören tutanağıyla kanıtlanacağını kabul eder. Somut örnek: ayırt etme gücünü geçici olarak yitirecek derecede sarhoş hâlde törene getirilen ve sorulara bilinçli onay veremeyen kişinin beyanı geçerli evlenme iradesi sayılmaz; bu durumda TMK 145/2 kapsamında butlan veya somut koşullara göre yokluk ileri sürülebilir, evlilik baştan itibaren hüküm doğurmaz.