TMK 143. Madde
(1) Evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir.
(2) Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz.
(3) Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir.
TMK 143. Madde Gerekçesi
Madde yürürlükteki Kanunun 110 uncu maddesinden sadeleştirilmek suretiyle alınmış ve kaynak Kanuna uygun olarak üçfıkra hâ line getirilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 143, evlenme töreninin tamamlanmasının ardından eşlere aile cüzdanı verilmesini ve dinî törenin bu cüzdana bağlanmasını düzenler. Üç fıkralı hüküm; resmî evlenmenin belgelendirilmesi, dinî törenin resmî nikâhtan sonra yapılabileceği ve evlenmenin geçerliliğinin dinî törene bağlı olmadığı ilkelerini birlikte kurar. Gerekçeye göre madde, eski Medeni Kanunun 110. maddesinden sadeleştirilerek ve kaynak İsviçre Kanununa uygun biçimde üç fıkra hâline getirilerek alınmıştır. Hüküm, evlenmenin resmî memur önünde yapılmasını şart koşan TMK 141 ve 142 ile sıkı bağlantı içindedir; ayrıca resmî nikâh yapılmaksızın dinî tören düzenlenmesini cezalandıran Türk Ceza Kanunu m. 230/5-6 ile birlikte değerlendirilmelidir.
Uygulamada aile cüzdanı, evlendirme memuru tarafından tören biter bitmez resen düzenlenir ve eşlere teslim edilir; bu cüzdan evlilik birliğinin ve doğacak çocukların nüfusa tesciline esas alınan temel belgedir. İkinci fıkra, dinî nikâhın ancak aile cüzdanı gösterilerek, yani resmî nikâh önceden yapılmış olmak koşuluyla kıyılabileceğini emreder; böylece resmî nikâhsız dinî nikâh uygulamasının önüne geçmek hedeflenir. Bu kuralın somut yükümlülük tarafı, dinî töreni yürüten kişinin aile cüzdanını görmeden nikâh kıyamaması, eşlerin de cüzdanı ibraz etmesidir. Üçüncü fıkra ise dinî törenin yapılıp yapılmamasının evliliğin hukukî varlığına hiçbir etkisi olmadığını, evlenmenin yalnızca resmî memur önünde kurulduğunu açıkça ortaya koyar.
Resmî nikâh olmaksızın dinî tören yaptıran ve yapan kişiler bakımından TCK m. 230 uyarınca cezaî sorumluluk doğar; ancak resmî nikâh sonradan yapılırsa kovuşturma ve ceza düşer. Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili ceza daireleri, yalnızca dinî nikâhla kurulan birlikteliklerin hukuken evlilik sayılmadığını, dolayısıyla bu kişilerin mirasçılık, nafaka ve mal rejimi haklarından yararlanamayacağını istikrarla vurgular. Somut örnek: yıllarca yalnızca imam nikâhıyla yaşayan bir kadın, erkeğin ölümü hâlinde TMK anlamında eş sıfatı taşımadığından yasal mirasçı olamaz ve dul aylığına hak kazanamaz; oysa aile cüzdanı verilmiş bir resmî nikâhta eş, TMK 499 uyarınca yasal mirasçı sıfatını ve sosyal güvenlik haklarını kendiliğinden kazanır.