TMK 146. Madde
(1) Mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır.
(2) Bu dava, ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir.
TMK 146. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 113 üncü maddesini karşılamaktadır. Maddede sadece dava açma hakkıdeğil aynızamanda Cumhuriyet savcıları için böyle bir davayıaçma, görev olarak düzenlenmişolduğundan kenar başlık “Dava açma görevi ve hakkı” şeklinde değiştirilmiştir. Madde iki fıkra hâ line getirilmiştir. Birinci fıkrada Cumhuriyet savcıları bakımından dava açma görevi, ikinci fıkrada ilgililer bakımından dava açma hakkıdüzenlenmiştir.
Açıklama
TMK Madde 146, mutlak butlan davasının kimler tarafından açılabileceğini düzenleyerek bu davanın kamusal niteliğini ortaya koyar. Birinci fıkraya göre mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı tarafından resen açılır; ikinci fıkraya göre bu dava ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir. Mutlak butlan sebepleri, TMK m.145’te sayılan ve kamu düzenini yakından ilgilendiren ağır sakatlık halleridir; bu nedenle dava hakkı yalnızca eşlere değil, savcıya ve menfaati bulunan üçüncü kişilere de tanınmıştır. Gerekçede belirtildiği üzere madde eski Kanun’un 113. maddesini karşılamakta olup, savcı için bu davanın sadece bir hak değil aynı zamanda bir görev olduğu vurgulanarak kenar başlık “dava açma görevi ve hakkı” biçiminde düzenlenmiş ve hüküm iki fıkraya ayrılmıştır.
Maddenin işleyişinde savcının rolü ile ilgililerin rolü birbirinden ayrılır. Cumhuriyet savcısı, mutlak butlan sebebinin varlığını öğrendiğinde kamu adına resen, yani ayrıca bir başvuru beklemeksizin dava açmakla yükümlüdür; bu, kamu düzenini koruyan bir görevdir ve takdire bırakılmamıştır. İkinci fıkradaki “ilgisi olan herkes” ifadesi ise dava açma hakkını, butlandan hukuki menfaati bulunan kişilere tanır; örneğin önceki eş, mirasçılar veya butlanın tespitinde menfaati olan diğer kişiler bu kapsamdadır. Buna karşılık nisbi butlan davalarından (TMK m.148 vd.) farklı olarak burada dava hakkı eşlerle sınırlı tutulmamıştır. Bu geniş çevre, mutlak butlan sebeplerinin yalnızca eşlerin değil toplumun da menfaatini ilgilendirmesinden kaynaklanır; çifte evlilik veya yakın hısımlar arasındaki evlilik gibi haller buna örnektir.
Bu hükme dayanılarak açılan dava sonucunda hâkim, mutlak butlan sebebinin varlığını saptarsa evlenmenin butlanına karar verir; ancak bu karar TMK m.156 uyarınca ileriye etkili sonuç doğurur. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi içtihatlarında, mutlak butlan davasının kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle savcı tarafından resen açılabileceği ve menfaati olan ilgililerin de davacı olabileceği kabul edilmektedir. Somut bir örnek: Halihazırda evli olan bir kişinin yeniden evlendiğini öğrenen Cumhuriyet savcısı, çifte evlilik mutlak butlan sebebi oluşturduğundan resen butlan davası açar; aynı zamanda önceki eş de menfaati bulunduğundan ilgili sıfatıyla bu davayı açabilir. Böylece TMK Madde 146, kamu düzenini ilgilendiren ağır geçersizlik hallerinde evliliğin sona erdirilmesini hem devlet hem de ilgili kişiler eliyle güvence altına alır.