TMK 145. Madde
(1) Aşağıdaki hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır:
1. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması,
2. Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun
bulunması,
3. Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması,
4. Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.
TMK 145. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 112 nci maddesini karşılamaktadır. Maddenin konu ve kenar başlıkları “A. Mutlak Butlan” “1. Sebepleri” şeklinde değiştirilmiştir. Maddenin (2) numaralıbendindeki “akıl hastalığıve ya daimî bir sebep neticesi mümeyyiz” olm ama hâ li iki ayrıbent hâ line getirilmiştir. Maddenin (2) numaralıbendinde “sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk”; (4) numaralıbendinde ise “evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı” hâ li kaleme alınmıştır. Bu yolla herhangi bir akıl hastalığının değil, ancak “evlenmeye engel olacak derecedeki” akıl hastalığıevliliğin butlanısebebi sayılmıştır.
Açıklama
TMK Madde 145, evlenmenin mutlak butlanla geçersiz sayıldığı dört hâli sınırlı biçimde sayan hükümdür. Dört bent, kamu düzenini doğrudan ilgilendiren ağır sakatlık nedenlerini düzenler: evlenme sırasında taraflardan birinin halen evli olması (tek eşlilik ilkesinin ihlali), sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı ve evlenmeye engel hısımlığın bulunması. Maddenin gerekçesi, eski 112. maddenin tek bentte topladığı akıl hastalığı ile sürekli ayırt etme gücü yoksunluğunu ayrı bentlere bölmenin nedenini, yalnızca evlenmeye engel olacak derecedeki akıl hastalığının butlan doğurmasını sağlamak olarak açıklar. Bu sebepler evlenme engellerini düzenleyen TMK 129 ila 133 (hısımlık, akıl hastalığı) ile, butlan davası ve hâkimin müdahalesini düzenleyen TMK 146 ve devamı maddelerle birlikte okunmalıdır.
Uygulamada bu hâllerin varlığı, evlendirme memuru tarafından TMK 136’daki belgeler ve sağlık raporu üzerinden başvuru aşamasında denetlenir; ancak gözden kaçan bir sakatlık evliliği geçersiz kılmaya devam eder. Tek eşlilik bakımından önceki evliliğin ölüm, boşanma veya iptalle kesin olarak sona ermiş olması zorunludur; ayırt etme gücü yoksunluğunda demans, ağır psikotik tablo gibi sürekli ve kalıcı durumlar aranır, geçici sarhoşluk yeterli değildir. Akıl hastalığı bakımından kritik ölçüt, hastalığın evliliğe ve onun yüklediği yükümlülüklere katlanmayı imkânsız kılacak ağırlıkta olmasıdır; bu husus resmî sağlık kurulu raporuyla saptanır. Hısımlık engeli ise üstsoy-altsoy, kardeşlik ve belirli kayın hısımlığını kapsar ve mutlaktır.
Mutlak butlan, TMK 146 uyarınca Cumhuriyet savcısı tarafından resen dava edilebildiği gibi ilgisi olan herkesçe de ileri sürülebilir; hâkim kararıyla geçersizlik sabit olana kadar evlilik geçerli evliliğin sonuçlarını doğurur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Dairesi, özellikle akıl hastalığına dayalı butlan davalarında soyut teşhisle yetinilmeyip hastalığın evlenmeye engel derecesinin tam teşekküllü hastane raporuyla belirlenmesi gerektiğini istikrarla vurgular. Somut örnek: eşinden henüz boşanmamış olduğu hâlde sahte beyanla yeniden evlenen kişinin ikinci evliliği, ilk evlilik daha sonra boşanmayla sona erse bile TMK 147 gereğince mutlak butlanla iptal edilir; bu durumda iyiniyetli eş, evliliğin geçersizliğine rağmen TMK 158 uyarınca evli kadının kişisel haklarını ve tazminat taleplerini koruyabilir.