TMK 183. Madde
(1) Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.
TMK 183. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 149 uncu maddesini karşılamaktadır. Madde İsviçre aslıgöz önünde tutulmak ve Türkçeleştirilmek suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Velâ yetin yeniden düzenlenmesi için ana ve ya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi ve ya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılmasıhâ linde, hâ kimin re’sen ve ya ana ve ya babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağıhususu düzenlenmiştir.
Açıklama
TMK Madde 183, boşanma veya ayrılık sonrasında çocuğun velayeti ve ona ilişkin düzenlemelerin değişen koşullara uyarlanmasını sağlar. Maddeye göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması halinde hakim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Bu hüküm, boşanma kararıyla kurulan velayet ve kişisel ilişki düzeninin kalıcı ve dokunulmaz olmadığını, çocuğun yararı gerektirdiğinde yeniden ele alınabileceğini gösterir. Gerekçe, maddenin İsviçre kaynağı esas alınarak yeniden düzenlendiğini belirtir. Hüküm, hakimin takdir yetkisini düzenleyen TMK Madde 182 ile ve velayetin kaldırılması veya değiştirilmesine ilişkin TMK Madde 348 ve devamı maddelerle birlikte değerlendirilir.
Uygulamada maddedeki olgular örnekleyici niteliktedir; sayılanlar dışında da çocuğun menfaatini etkileyen önemli değişiklikler önlem alınmasını gerektirebilir. Velayet kendisine verilen ananın yeniden evlenmesi ve yeni eşin çocuk için elverişsiz bir ortam yaratması, velayet sahibinin başka bir şehre veya yurt dışına taşınarak çocuğun eğitim ve diğer ebeveynle ilişkisini zorlaştırması ya da velayet sahibinin ölmesi, hakimin müdahalesini gerektiren tipik durumlardır. Hakim bu hallerde velayeti diğer ebeveyne verebilir, kişisel ilişki düzenini değiştirebilir veya çocuğun korunmasına yönelik başkaca tedbirler alabilir. Önemli olan, alınacak her önlemde çocuğun üstün yararının belirleyici ölçüt olmasıdır; salt ebeveynin talebi değil, çocuğun somut menfaati esas alınır. Hakim gerektiğinde re’sen de harekete geçebilir.
Bu düzenlemenin sonucu, velayete ilişkin kararların çocuğun değişen yaşam koşullarına göre güncellenebilmesi ve çocuğun korunmasının sürekli kılınmasıdır. Yargıtay’ın ilgili Hukuk Dairesi, velayetin değiştirilmesinde tek ölçütün çocuğun üstün yararı olduğunu, ebeveynin yeniden evlenmesi veya taşınması gibi olguların ancak çocuğun menfaatini somut biçimde etkilediği ölçüde önlem gerektirdiğini benimsemiştir. Somut bir örnekle: velayet kendisine bırakılan baba ölürse, hakim TMK Madde 183 uyarınca re’sen harekete geçerek velayeti sağ kalan anaya verebilir veya çocuğun yararı gerektiriyorsa vasi atanmasına karar verebilir. Benzer biçimde velayet sahibi ananın yurt dışına yerleşmesi çocuğun babayla ilişkisini fiilen imkansız kılıyorsa, kişisel ilişki düzeni yeniden belirlenir.