TMK 199. Madde
(1) Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir.
(2) Hâkim bu durumda gerekli önlemleri alır.
(3) Hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa, re’sen durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir.
TMK 199. Madde Gerekçesi
İsviçre Medenî Kanununun 178 inci maddesinden alınmıştır. Bu maddeyle hâ kim, özel bir önlem olarak eşlerden birinin tasarruf yetkisinin sınırlanmasına karar verebilmektedir. Bu hükme bizim Ülkemizde İsviçre’den daha fazla ihtiyaçvardır. Çoğu olaylarda ayrılık ve ya boşanma ya kararlıolan koca, sırf kadına nafaka ya da tazminat ödememek için mevcut mallarınıbaşkalarına devretme yoluna gitmekte, nafaka ya da tazminat hükmüalan kadın, kocadan icra yoluyla herhangi bir tahsilâ t yapamamaktadır. Bu hüküm sayesinde hâ kim, eşlerin tasarruf yetkisinin sınırlanmasına yönelik önlem niteliğinde olmak üzere, bu tür tasarrufların diğer eşin rızasına bağlıolduğuna karar verebilecektir. Ancak bu kararın verilmesi yeterli olmayıp, maddenin ikinci fıkrası bu durumda hâ kime gerekli diğer önlemleri de kararlaştırma yetkisini tanımaktadır. Maddenin üçüncüfıkrasında hâ kimin, eşlerden birinin taşınmazlarıyla ilgili olarak tasarruf yetkisini sınırlamasıhâ linde, daha özel nitelikte bir önlemi alabileceği de hükme bağlamıştır. Bu 37 hükme göre, hâ kimin tasarruf yetkisinin sınırlanmasına ilişkin önlemin tapu ya şerh edilmesine re’sen karar vermesi mümkün olmaktadır. Böylece eşlerin mal kaçırma yolu kapatılmıştır.
Açıklama
TMK Madde 199, eşlerden birinin tasarruf yetkisinin sınırlanmasını öngören özel bir koruma önlemidir. Birinci fıkraya göre, ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine belirli malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir. İkinci fıkra hâkime bu durumda gerekli diğer önlemleri alma yetkisi tanır; üçüncü fıkra ise taşınmaz üzerindeki tasarruf yetkisi kaldırıldığında durumun resen tapu kütüğüne şerh edilmesini öngörür. Bu hüküm, birliğin korunması önlemlerini düzenleyen TMK m.195 ve m.197 ile aile konutunu koruyan m.194 ile yakından bağlantılıdır. Gerekçede, ayrılık veya boşanmaya kararlı eşin nafaka ya da tazminattan kaçmak için mallarını başkalarına devretmesinin önlenmesi amaçlandığı vurgulanır.
Uygulama mekanizması, mal kaçırma riskine karşı önleyici bir kilit işlevi görür. Hâkim, talep üzerine belirli malvarlığı değerlerini (örneğin bir taşınmazı, banka hesabını, şirket payını veya değerli menkulleri) tek tek belirleyerek bunlar üzerindeki tasarrufu diğer eşin rızası şartına bağlar. Bu sınırlama soyut ve genel olamaz; somut olarak hangi değerleri kapsadığı kararda gösterilmelidir. Rıza şartına bağlanan bir malvarlığı değeri, diğer eşin onayı olmadan satılamaz, ipotek edilemez veya başka biçimde elden çıkarılamaz. Taşınmazlar bakımından hâkim, tasarruf yetkisinin kaldırılmasına ilişkin önlemi resen tapu kütüğüne şerh ettirir; bu şerh, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir hâle gelerek malın güvenli biçimde devrini engeller. Hâkim ayrıca ikinci fıkra uyarınca malların yönetimine ilişkin tamamlayıcı önlemler de alabilir. Önlem, koşullar değiştiğinde TMK m.200 uyarınca güncellenebilir.
Hükmün sonucu, rıza şartına aykırı yapılan tasarrufun diğer eşe karşı ileri sürülememesi ve özellikle tapuya şerh sayesinde malın el değiştirmesinin fiilen önlenmesidir. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, tasarruf yetkisinin sınırlanmasında somut bir mal kaçırma tehlikesinin veya mali yükümlülüğün varlığının aranması gerektiğini ve önlemin ölçülü biçimde uygulanması gerektiğini vurgulamaktadır. Somut bir örnek vermek gerekirse: boşanma davası açacağını öğrenen koca, üzerine kayıtlı tek konutu üçüncü bir kişiye devretmeye hazırlanıyorsa, kadın TMK Madde 199 uyarınca bu taşınmaz üzerindeki tasarruf yetkisinin sınırlanmasını ve tapuya şerh konulmasını talep edebilir. Hâkim talebi kabul ederse, koca artık konutu kadının rızası olmadan satamaz; şerh nedeniyle tapuda işlem de yapılamaz. Böylece hüküm, eşin katılma alacağını ve nafaka hakkını fiilen güvence altına alarak mal kaçırma yolunu kapatır.