TMK 316. Madde
I. Evlât edinmeye, ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlât edinen ile edinilenin dinlenmelerinden ve gerektiğinde uzmanların görüşünün alınmasından sonra karar verilir.
II. Araştırmada özellikle evlât edinen ile edinilenin kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlât edinenin eğitme yeteneği, evlât edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri ile bakım ilişkilerindeki gelişmelerin açıklığa kavuşturulması gerekir.
III. Evlât edinenin altsoyu varsa, onların evlât edinme ile ilgili tavır ve düşünceleri de değerlendirilir.
TMK 316. Madde Gerekçesi
İsviçre Medenî Kanununun 268a maddesinden alınan bu maddede, hâ kimin evlâ t edinme kararıvermeden önce ciddî bir araştırma yapmasızorunluluğu ile bu araştırmanın 66 kapsam ve içeriği düzenlenmektedir. Evlâ t edinme şahsa bağlıbir hak olduğundan, hâ kim, evlâ t edinenin şahsî durumu hakkında tam bir kanaata sahip olmak bakımından, evlâ t edinen ile evlâ t edinileni birlikte dinleyecektir. Hâ kim bu araştırmayıyaparken örneğin, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu gibi koruyucu kurum ve kuruluşların bu konudaki yazılıgörüşlerinden de yararlanabilecektir.
Açıklama
TMK Madde 316, evlat edinme kararından önce hâkimin yapması gereken araştırmanın kapsam ve içeriğini düzenler. Maddeye göre evlat edinmeye ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulun kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlat edinen ile edinilenin dinlenmelerinden ve gerektiğinde uzman görüşünün alınmasından sonra karar verilir. İsviçre Medeni Kanunu’nun 268a maddesinden alınan hüküm, evlat edinme kararının verileceği mahkemeyi düzenleyen TMK Madde 315 ile birlikte uygulanır. Evlat edinme şahsa bağlı ve çocuğun geleceğini kökten etkileyen bir işlem olduğundan, kanun koyucu hâkime ciddi ve derinlemesine bir inceleme yükümlülüğü getirerek bu kararın yüzeysel biçimde verilmesini engellemiştir.
Maddenin getirdiği araştırma yükümlülüğü çok yönlüdür ve ikinci fıkrada somut başlıklar hâlinde sayılmıştır. Hâkim özellikle evlat edinen ile edinilenin kişiliğini ve sağlığını, karşılıklı ilişkilerini, ekonomik durumlarını, evlat edinenin eğitme yeteneğini, evlat edinmeye yönelten sebepleri ve aile ile bakım ilişkilerindeki gelişmeleri açıklığa kavuşturmak zorundadır. Üçüncü fıkra uyarınca, evlat edinenin altsoyu varsa onların evlat edinmeye ilişkin tavır ve düşünceleri de değerlendirilir; çünkü yeni katılan evlatlık, mevcut çocukların miras ve aile düzenini etkileyebilir. Hâkim bu araştırmayı yaparken bizzat tarafları birlikte dinler ve gerektiğinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı il müdürlüklerinin sosyal inceleme raporlarından, pedagog, psikolog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanların görüşlerinden yararlanır.
Bu araştırma yükümlülüğüne uyulmadan, yani esaslı koşullar incelenmeden ve sosyal inceleme yapılmadan verilen evlat edinme kararı, esasa ilişkin bir noksanlık oluşturur ve TMK Madde 318 uyarınca evlatlık ilişkisinin kaldırılmasına yol açabilir; ayrıca bu eksiklik istinaf ve temyiz aşamasında bozma sebebidir. Yargıtay’ın ilgili Hukuk Dairesi, sosyal inceleme raporu alınmadan ve taraflar gereği gibi dinlenmeden verilen evlat edinme kararlarını istikrarlı biçimde bozmakta, çocuğun üstün yararının ancak kapsamlı bir araştırmayla saptanabileceğini vurgulamaktadır. Somut bir örnek: bir çiftin evlat edinme talebinde mahkeme yalnızca dilekçeye dayanarak karar verirse, bu karar TMK Madde 316’ya aykırıdır; geçerli bir karar için mahkemenin tarafları dinlemesi, ekonomik ve psikolojik durumlarını incelemesi ve uzman raporu alması zorunludur.