TMK 320. Madde
I. Küçüklerin evlât edinilmesine ilişkin aracılık faaliyetleri, ancak Cumhurbaşkanınca yetki verilen kurum ve kuruluşlarca yapılır.
II. Aracılık faaliyetlerinin yürütülmesine ilişkin hususlar Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.
TMK 320. Madde Gerekçesi
Evlâ t edinme işlemlerinde aracılık faaliyetlerini düzenleyen bu madde, bazıgerekli değişiklikler dışında, İsviçre Medenî Kanununun 269c maddesinden alınmıştır. İkinci fıkrada ise, aracılık faaliyetlerinin yürütülmesine ilişkin kuralların tüzükle düzenleneceği hükme bağlanmıştır. Maddeye göre Devlet, küçüklerin evlâ t edinilmesine ilişkin aracılık faaliyetlerini bizzat kendi kurumlarıaracılığı ile yerine getirecektir.
Açıklama
TMK Madde 320, küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık faaliyetlerinin yalnızca Cumhurbaşkanınca yetki verilen kurum ve kuruluşlarca yapılabileceğini, bu faaliyetlerin yürütülmesine ilişkin hususların Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle düzenleneceğini öngörür. İsviçre Medeni Kanunu’nun 269c maddesinden alınan hüküm, evlat edinme sürecinin ticarileşmesini ve çocuk üzerinden kazanç sağlanmasını önlemeyi amaçlar. Maddenin gerekçesinde Devletin bu faaliyetleri bizzat kendi kurumları aracılığıyla yerine getireceği belirtilmiştir. Hüküm, evlat edinmenin koşullarını düzenleyen TMK Madde 305 ve devamı ile küçüklerin korunmasını düzenleyen mevzuatla birlikte uygulanır; bugün bu görev esas olarak Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve il müdürlükleri eliyle yürütülmektedir.
Maddenin getirdiği mekanizma, küçüklerin evlat edinilmesinde aracılık tekelini kamu kurumlarına bırakmaktır. Özel kişilerin, derneklerin veya kazanç amacı güden kuruluşların bu süreçte aracılık etmesi yasaktır; başvurular, eğitim ve hazırlık süreçleri, çocukla evlat edinen arasındaki uyumun değerlendirilmesi ve yerleştirme işlemleri yetkili kamu kuruluşu tarafından yürütülür. Anayasa’nın yürütme yetkisine ilişkin değişiklikleri sonrasında, maddedeki “tüzük” yerine “Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelik” ifadesi getirilmiştir; bu çerçevede Küçüklerin Evlat Edinilmesinde Aracılık Faaliyetlerinin Yürütülmesine İlişkin Yönetmelik uygulanmaktadır. Yönetmelik, evlat edinmek isteyenlerin başvuru koşullarını, sosyal incelemenin nasıl yapılacağını, geçici bakım ve deneme sürelerini ve uluslararası evlat edinme hâllerinde Lahey Sözleşmesi çerçevesinde izlenecek usulü ayrıntılı biçimde düzenler.
Maddeye aykırı biçimde yetkisiz aracılıkla gerçekleştirilen işlemler, evlat edinmenin esasa ilişkin noksanlığı olarak değerlendirilebilir ve TMK Madde 318 uyarınca evlatlık ilişkisinin kaldırılmasına yol açabilir; ayrıca çocuğun ticari amaçla devri ceza hukuku bakımından da yaptırıma tabidir. Yargıtay’ın ilgili Hukuk Dairesi, evlat edinme kararlarında yetkili kurumun yapacağı sosyal inceleme raporunun esaslı bir araştırma unsuru olduğunu ve bu sürecin atlanamayacağını vurgular. Somut bir örnek: bir çocuğu evlat edinmek isteyen çift, doğrudan biyolojik aileyle anlaşıp para karşılığı çocuğu teslim almaya kalkarsa, bu işlem TMK Madde 320’ye aykırıdır; geçerli bir evlat edinme için il müdürlüğüne başvurmaları, eğitim ve sosyal inceleme sürecinden geçmeleri ve yetkili kurum aracılığıyla yerleştirme yapılması zorunludur. Aksi hâlde işlem geçersiz sayılır.