TMK 340. Madde
(1) Ana ve baba, çocuğu olanaklarına göre eğitirler ve onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlâkî ve toplumsal gelişimini sağlar ve korurlar.
(2) Ana ve baba çocuğa, özellikle bedensel ve zihinsel engelli olanlara, yetenek ve eğilimlerine uygun düşecek ölçüde, genel ve meslekî bir eğitim sağlarlar.
TMK 340. Madde Gerekçesi
İsviçre Medenî Kanununun 302 nci maddesinin ilk iki fıkrasınıörnek alan 1984 tarihli Öntasarının 256 ncı maddesinin birinci fıkradaki bazı ifade ve terim farklılıklarıdışında içerik bakımından aynıdır. Maddede sadece meslekî eğitim değil, onu da kapsamak üzere, genel olarak eğitim düzenlenmiştir. Madde, yürürlükteki Kanunun 264 üncü maddesinin ikinci fıkrasının ikinci cümlesi hükmünükarşılamakla birlikte, o hükme göre daha kapsamlı ve açık bir ifadeyle kaleme alınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 340, ana ve babanın çocuğu eğitme yükümlülüğünü düzenleyerek, velâyetin en önemli içeriklerinden birini oluşturan eğitim borcunu somutlaştırır. Birinci fıkra, ana ve babanın çocuğu olanaklarına göre eğitmesini ve onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlâkî ve toplumsal gelişimini sağlayıp korumasını öngörür. Madde, çocuğun bakım ve eğitimine ilişkin genel hükmü içeren TMK m.339 ve dinî eğitimi düzenleyen TMK m.341 ile birlikte velâyetin eğitim boyutunu bütünler. Gerekçesinde İsviçre Medenî Kanunu’nun 302. maddesinin örnek alındığı, sadece meslekî eğitimle sınırlı kalınmayıp genel eğitimin de düzenlendiği ve 743 sayılı eski Kanun’un 264. maddesinden daha kapsamlı bir ifade tercih edildiği belirtilmiştir. Hüküm, çocuğun eğitim hakkını güvence altına alan Anayasa’nın 42. maddesi ile de örtüşür.
Maddenin uygulanma mekanizması, ebeveyne kapsamlı ve çok yönlü bir eğitim yükümlülüğü yükler. Birinci fıkra uyarınca ana ve baba, çocuğu kendi maddi ve manevi olanakları ölçüsünde eğitmek, onun yalnızca okul başarısını değil; bedensel sağlığını, zihinsel gelişimini, ruhsal dengesini, ahlâkî olgunluğunu ve toplumsal uyumunu da gözeterek yetiştirmekle yükümlüdür. İkinci fıkra ise özel bir koruma getirir: ana ve baba, özellikle bedensel ve zihinsel engelli çocuklara, yetenek ve eğilimlerine uygun düşecek ölçüde genel ve meslekî bir eğitim sağlamakla görevlidir. Böylece engelli çocuklar bakımından eğitim yükümlülüğü, çocuğun bireysel kapasitesine göre özelleştirilmiştir. Yükümlülük, çocuğun yararına ve gelişim aşamasına uygun biçimde, gücün elverdiği ölçüde yerine getirilir.
Maddenin sonucu, eğitim yükümlülüğünü ağır biçimde ihmal eden ebeveyn bakımından koruma önlemlerine ve nihayetinde velâyetin kaldırılmasına giden bir sürecin işletilebilmesidir; nitekim TMK m.346 ve m.348 bu yükümlülüğün ihlaline bağlanan sonuçları düzenler. Yargıtay’ın ilgili Hukuk Dairesi, çocuğun eğitiminin ihmal edilmesinin velâyetin gereği gibi yerine getirilmemesi sayılacağını ve koruma tedbirlerine yol açabileceğini kabul etmektedir. Somut bir örnek: zihinsel engelli çocuğunu yeteneklerine uygun özel eğitim kurumlarından bilinçli olarak mahrum bırakan ve gelişimini ihmal eden bir ebeveyn bakımından mahkeme, TMK Madde 340 kapsamındaki yükümlülüğün ihlali nedeniyle önce danışmanlık ve uyarı tedbirine, sonuç alınamazsa daha ağır koruma önlemlerine başvurabilir.