TMK 417. Madde
I. Aşağıdaki kişiler vasiliği kabul etmeyebilirler:
II. l. Altmış yaşını doldurmuş olanlar,
III. 2. Bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle bu görevi güçlükle yapabilecek olanlar,
IV. 3. Dörtten çok çocuğun velisi olanlar,
V. 4. Üzerinde vasilik görevi olanlar,
VI. 5. Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, hâkimlik ve savcılık mesleği mensupları.
TMK 417. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 367 nci maddesini karşılamaktadır. Kenar başlık “Mazeretler” yerine “Vasilikten kaçınma sebepleri” şeklinde değiştirilmiştir. Maddenin (4) numaralıbendinde yürürlükteki hükümden farklı olarak hâ len bir vesayet görevini üstlenmişolan kişilerin de bu görevden kaçınabilecekleri belirtilmiştir. Bu değişiklik vesayet görevinin daha sağlıklıbir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılmıştır. Yürürlükteki maddenin (5) numaralıbendinde vasilikten kaçınabilecekler arasında Cumhurbaşkanısayılmamışiken, maddeye Cumhurbaşkanıda eklenmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Bakanlar Kurulu üyeleri için tanınmışolan kaçınma sebebinin onlardan daha önemli bir makamda bulunan Cumhurbaşkanı için tanınmamışolmasıbir çelişki kabul edilmiştir. Yürürlükteki maddenin (5) numaralıbendinde sadece “Temyiz mahkemesi reis ve azaları” için tanınmışolan kaçınma hakkı, yeni düzenlemede bütün “hâ kim ve savcıları” içerecek şekilde genişletilmiştir.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 417. maddesi, vasilikten kaçınma sebeplerini ayrıntılı olarak sayan hükümdür. Madde, TMK 416’daki kabul yükümlülüğünün mutlak olmadığını, belirli koşullarda kişinin bu yükümlülükten kaçınabileceğini göstererek kurumun makul ve adil bir zeminde işlemesini sağlar. Sayılan sebepler, kişinin vasiliği yerine getirme kapasitesini ciddi biçimde etkileyen hallerdir.
Kaçınma sebepleri arasında şunlar yer alır: 60 yaşını geçmiş olmak, ağır bedensel veya akıl hastalığı, beşten fazla çocuğun velayetini yürütmek, halen başka bir vasilik veya kayyımlık üstlenmek, daha başka bir vesayet altındaki kişinin yönetimiyle meşgul olmak, kamu görevi nedeniyle zorunlu meşguliyet ve coğrafî uzaklık. Her sebep, kişinin görevi layığıyla yürütmesine engel oluşturduğu gerekçesiyle getirilmiştir.
Yaş sebebi (60 yaşını aşma) belki de en yaygın kaçınma gerekçesidir. Yaşlılık, enerji düşüklüğü ve görev kapasitesinin azalmasıyla bağdaştırıldığından, 60 yaşı aşmış bir kişi vasilikten kaçınabilir. Benzer biçimde, kendi sağlık sorunları olan kişiler vasilik yükünü kaldırmakta zorlanacağından, ağır hastalık da kaçınma sebebidir. Velayet veya başka vesayet yükü, kişinin sorumluluk kapasitesinin zaten dolu olduğunu gösterir; yeni bir vasilik onun için aşırı yük oluşturur.
Kaçınma hakkı, mahkemeye yapılan başvuru ile kullanılır. Atama kararı tebliğ edilen kişi, belirli bir süre içinde (TMK 422’de düzenlenen itiraz süresi) mahkemeye başvurarak sebebini açıklar. Mahkeme, sebebin varlığını ve ağırlığını değerlendirir; kabul ederse başka bir vasi atar. Ret ederse kişi görevi üstlenmek zorunda kalır; aksi takdirde yaptırımla karşılaşır. Yargıtay, kaçınma sebeplerini hem katı hem esnek yorumlamakta: sebep kanunda sayılan biriyle somut olarak örtüşmelidir; ancak sebebin niteliği dürüstlük kuralı çerçevesinde değerlendirilebilir. Madde, vesayet kurumunu tamamen bir zorunluluk olmaktan çıkararak gerçekçi ve uygulanabilir kılan bir denge unsurudur; kabul yükümlülüğü ile birey imkânları arasında hakkaniyete uygun bir köprü kurar.