TMK 569. Madde
(1) Mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile saklı payı zedelenen mirasçı, aşan kısmın tenkisini isteyebilir.
TMK 569. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 511 inci maddesini karşılamaktadır. Madde kenar başlığında kullanılan “fevkalâde ikame” ifadesi, “artmirasçı” olarak değiştirilmiştir. Yürürlükteki maddede artmirasçıya ilişkin ölüme bağlıtasarrufun, önmirasçının saklıpayına tecavüz etmesi hâlinde, bu tasarrufun batıl olduğu ifadesi yanlıştır. Bu nedenle yürürlükteki metinde yer alan “batıldır” sözcüğümaddeden çıkarılmıştır. Burada butlan değil, sözüedilen tasarrufun tenkisi söz konusudur. Madde buna uygun olarak kaleme alınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 569, mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğüyle saklı payı zedelenen mirasçının tenkis talebini düzenlemektedir. Hüküm, artmirasçı atanmasına ilişkin TMK 521 ve devamı hükümleri ile saklı payı koruyan tenkis kurumuna dair TMK 560 ve devamı düzenlemeleriyle bağlantılıdır. Maddeye göre, mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile saklı payı zedelenen mirasçı, aşan kısmın tenkisini isteyebilir. Burada mirasbırakan, önmirasçıya bıraktığı malı belirli bir olay veya süre sonunda artmirasçıya geçirme yükümü yüklemiştir; bu yük önmirasçının saklı payını zedeliyorsa, önmirasçı zedelenen kısım için tenkis isteyebilir. Gerekçede, eski metindeki fevkalâde ikame ifadesinin artmirasçı olarak değiştirildiği ve artmirasçıya ilişkin tasarrufun önmirasçının saklı payına tecavüzü halinde tasarrufun batıl olduğu yönündeki yanlış ifadenin düzeltildiği vurgulanmaktadır; burada butlan değil, tenkis söz konusudur.
Maddenin uygulama mekanizması, önmirasçının saklı payı ile artmirasçıya geçirme yükümlülüğü arasındaki dengeyi korumaya dayanır. Mirasbırakan, malı önce önmirasçıya bırakıp bunu artmirasçıya geçirme yükü öngördüğünde, önmirasçı bu yük nedeniyle malı sınırlı süreyle elinde tutar ve sonunda artmirasçıya devretmek zorunda kalır. Bu durum, önmirasçının saklı payını fiilen geçici bir kullanma hakkına indirgeyerek zedeleyebilir. Madde, bu zedelenmeyi önlemek için önmirasçıya, geçirme yükümünün saklı payını aşan kısmı bakımından tenkis talep etme hakkı tanır. Böylece önmirasçı, saklı payına denk düşen kısmı geçirme yükünden bağımsız olarak ve tam mülkiyetle elinde tutabilir; yalnızca tasarruf edilebilir kısma karşılık gelen bölümü artmirasçıya geçirmekle yükümlü olur. Geçmişte yanlışlıkla batıl sayılan bu tür tasarruflar, artık geçerli kabul edilip yalnızca saklı payı aşan ölçüde tenkise tabi tutulduğundan, mirasbırakanın iradesi olabildiğince ayakta tutulur.
TMK Madde 569 uyarınca, artmirasçıya geçirme yükümlülüğü önmirasçının saklı payını aşıyorsa, bu tasarruf batıl olmayıp yalnızca aşan kısım yönünden tenkise tabidir; önmirasçı tenkis davasıyla saklı payını tam mülkiyetle güvence altına alır. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, artmirasçı atanmasının önmirasçının saklı payını zedelemesi halinde tasarrufun geçersiz sayılamayacağını, yalnızca saklı payı aşan kısmın tenkis edileceğini kabul etmektedir. Somut bir örnekle: mirasbırakan, tek çocuğu olan oğlunu önmirasçı atayıp, oğlunun ölümünde tüm malvarlığının bir vakfa artmirasçı olarak geçmesini öngörmüşse, bu yük oğlun saklı payını zedelediği ölçüde geçersiz değildir; oğul, saklı payına karşılık gelen kısmı geçirme yükünden arınmış biçimde ve tam mülkiyetle elinde tutar, yalnızca tasarruf edilebilir kısma denk düşen bölüm artmirasçı vakfa geçer. Böylece hem mirasbırakanın artmirasçı atama iradesi hem de önmirasçının saklı payı korunmuş olur.