TMK 58. Madde
(1) Her derneğin bir tüzüğü bulunur.
(2) Dernek tüzüğünde derneğin adı, amacı, (…)5 gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun gösterilmesi zorunludur.
(3) Dernek tüzüğü, kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz.
(4) Dernek tüzüğünde düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır.
TMK 58. Madde Gerekçesi
Madde dört fıkradan oluşmaktadır. Birinci fıkrada her derneğin mutlaka bir tüzüğünün bulunmasıgerektiği ifade edilmiştir. Derneklerin tüzüğüâ deta onların temel yasasıniteliğindedir. Tüzükte mutlaka yer almasıgereken hususların neler olduğu ikinci fıkrada belirtilmiştir. Tüzükte ayrıca geçici yönetim kurulu üyelerinin de gösterilmişolmasışarttır. Üçüncüfıkrada dernek tüzüklerine konulacak hükümlerin kanunun emredici hükümlerine aykırıolmamasıgereğine işaret edilmekte, son fıkrada da tüzükte hakkında hüküm bulunmayan hâ llerde kanun hükümlerine başvurulacağı ifade edilmektedir.
Açıklama
TMK Madde 58, her derneğin bir tüzüğe sahip olmasını zorunlu kılarak derneğin anayasası niteliğindeki temel belgenin çerçevesini çizer. Birinci fıkra, tüzüksüz dernek kuruluşunu olanaksız kılar; tüzük, derneğin iç işleyişini, üyelerle ilişkisini ve organların yetkilerini belirleyen kurucu metindir. İkinci fıkra, tüzükte mutlaka bulunması gereken unsurları sayar: derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulu. Bu unsurlar Madde 56’daki dernek tanımıyla (belirli ve ortak amaç, örgütlenmiş kişi topluluğu) doğrudan bağlantılıdır. 5253 sayılı Dernekler Kanunu ve ilgili yönetmelik, tüzükte bulunması gereken hususları daha ayrıntılı düzenleyerek bu maddeyi tamamlar; geçici yönetim kurulunun gösterilmesi ise kuruluş aşamasının teknik gereğidir.
Maddenin üçüncü ve dördüncü fıkraları tüzüğün hukukî sınırlarını ve boşluk doldurma işlevini belirler. Üçüncü fıkraya göre tüzük, kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; bu, irade serbestisinin emredici normlarla sınırlandığı temel kuralın dernek hukukundaki yansımasıdır. Kurucular, üyelik koşullarını veya organların yetkilerini düzenlerken kanunun çizdiği sınırlar içinde kalmak zorundadır. Dördüncü fıkra ise tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümlerinin uygulanacağını öngörerek tamamlayıcı bir mekanizma kurar; tüzükteki boşluklar Medeni Kanun ve Dernekler Kanunu hükümleriyle doldurulur. Örneğin tüzükte genel kurulun toplanma yeter sayısı belirlenmemişse, kanunun ilgili hükümleri devreye girer. Bu yapı, tüzüğün hem özerklik hem de hukuka bağlılık arasında dengelenmesini sağlar.
Tüzüğün emredici hükümlere aykırı düzenlemeleri, Madde 60 kapsamındaki mülkî amir incelemesinde noksanlık veya aykırılık olarak tespit edilir ve giderilmesi istenir; giderilmezse derneğin feshi davasına yol açabilir. Geçersiz tüzük hükümleri yerine kanunun emredici düzenlemeleri uygulanır. Yargıtay içtihadında, tüzüğün kanunun emredici hükümlerine aykırı maddelerinin batıl sayıldığı, ancak bu durumun derneğin tümden geçersizliğine değil yalnızca ilgili hükmün etkisizliğine yol açtığı kabul edilir. Somut örnek: bir derneğin tüzüğünde ‘üyelikten çıkarma kararına karşı genel kurula itiraz edilemez’ hükmü bulunması hâlinde, bu düzenleme üyenin genel kurula başvuru hakkını ortadan kaldıran emredici hükümlere aykırı olduğundan geçersiz sayılır ve üye yine de genel kurula itiraz edebilir. Böylece TMK Madde 58, tüzük özerkliğini hukukî güvenceyle sınırlar.