TMK 59. Madde
(1) Dernekler, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar.
(2) Kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgelerin nelerden ibaret olduğu, yönetmelikte gösterilir.
TMK 59. Madde Gerekçesi
Maddede derneklerin tüzel kişilik kazanması ve özellikle tüzel kişiliğin hangi anda kazanılmışolacağı düzenlenmektedir. Birinci fıkrada derneklerin tüzel kişilik kazanma anı, kuruluşbildirimi, dernek tüzüğü ve gerekli belgelerin yerleşim yerindeki en büyük mülkî amire verildiği an olarak öngörülmektedir. Bu itibarladır ki, derneklerin tüzel kişilik kazanmasında “normatif bildirim sistemi” benimsenmişolmaktadır. Böylece de yürürlükteki Kanunun kabul etmişolduğu “serbest kuruluşsistemi” değiştirilmişolmaktadır.
Açıklama
TMK Madde 59, derneklerin tüzel kişilik kazanma anını belirleyerek Türk dernekler hukukunun temel taşını oluşturur. Hüküm, kuruluş bildiriminin, dernek tüzüğünün ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verildiği anda derneğin tüzel kişilik kazanacağını öngörür. Bu düzenlemeyle kanun koyucu, doktrinde ‘normatif bildirim sistemi’ olarak adlandırılan modeli benimsemiş, önceki dönemin serbest kuruluş sistemini terk etmiştir. Madde 57’deki önceden izin almaksızın dernek kurma hakkıyla birlikte okunduğunda, sistem ne izin ne de tescil esasına dayanır; bildirim anı kurucu etki doğurur. İkinci fıkra, bildirimin içeriği ve belgelerin nelerden ibaret olduğunu yönetmeliğe bırakarak 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile uyumlu bir çerçeve kurar.
Uygulama açısından kritik nokta, tüzel kişiliğin doğumunun herhangi bir idarî onaya değil, belgelerin teslim anına bağlanmasıdır. Kurucular, Madde 58 uyarınca hazırladıkları tüzüğü ve gerekli belgeleri mülkî amire sunduklarında, mülkî amirin incelemesini beklemeksizin dernek hukuken var olur. Bu inceleme Madde 60 kapsamında altmış gün içinde yapılır; ancak inceleme sonucu beklenmeden dernek faaliyete geçebilir, banka hesabı açabilir, taşınmaz edinebilir ve sözleşme yapabilir. Belgelerin tam ve doğru sunulması yükümlülüğü kuruculara aittir; eksik veya aykırı belge, tüzel kişiliğin doğumunu engellemez, yalnızca sonradan Madde 60’taki düzeltme veya fesih sürecini tetikler. Böylece dernek, kuruluş anından itibaren hak ve borç ehliyetine sahip olur.
Sistemin doğurduğu pratik sonuç, derneğin teslim tarihinden itibaren üyeleriyle ve üçüncü kişilerle hukukî ilişki kurabilmesidir. Eğer sonradan kanuna aykırılık tespit edilir ve giderilmezse, fesih davası açılır; ancak feshe kadar geçen sürede yapılan işlemler kural olarak geçerliliğini korur. Yargıtay içtihadında, tüzel kişiliğin bildirim anında doğduğu, mülkî amirin işleminin kurucu değil bildirici nitelik taşıdığı vurgulanır. Somut örnek: yedi kurucu, tüzük ve kuruluş bildirimini 1 Mart günü mülkî amire teslim ederse, dernek 1 Mart itibarıyla tüzel kişiliğe sahip olur; 5 Mart’ta kiraladığı dernek lokali sözleşmesi geçerlidir. Mülkî amir 20 Nisan’da bir eksiklik saptasa dahi, bu durum geçmişe etkili olarak tüzel kişiliği ortadan kaldırmaz. TMK Madde 59 böylece örgütlenme özgürlüğünü hızlandıran bir güvence sağlar.