TMK 60. Madde
(1) Kuruluş bildirimi ve belgelerin doğruluğu ile dernek tüzüğü, en büyük mülkî amir tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden incelenir.
(2) Kuruluş bildiriminde, tüzükte ve kurucuların hukukî durumlarında kanuna aykırılık veya noksanlık tespit edildiği takdirde bunların giderilmesi veya tamamlanması derhâl kuruculardan istenir. Bu istemin tebliğinden başlayarak otuz gün içinde belirtilen noksanlık tamamlanmaz ve kanuna aykırılık giderilmezse; en büyük mülkî amir, yetkili asliye hukuk mahkemesinde derneğin feshi konusunda dava açması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir. Cumhuriyet savcısı mahkemeden derneğin faaliyetinin durdurulmasına karar verilmesini de isteyebilir.
(3) Kuruluş bildiriminde, tüzükte ve belgelerde kanuna aykırılık veya noksanlık bulunmaz ya da bu aykırılık veya noksanlık belirli sürede giderilmiş bulunursa; keyfiyet derhâl derneğe yazıyla bildirilir ve dernek, dernekler kütüğüne kaydedilir.
TMK 60. Madde Gerekçesi
Madde derneklerin kuruluşaşamasında yaptıklarıbaşvurunun incelenmesi konusunu oldukça ayrıntılıbiçimde düzenlemektedir. Birinci fıkrada yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine, kuruluşbildirimi ve eklerinin, bu arada tüzüğün doğruluğunun, eksiklik ve ya kanuna aykırılıkların bulunup bulunmadığının en çok altmışgün içinde incelenmesi görevi verilmektedir. İkinci fıkrada, bu inceleme sonucunda tüzükte, kuruluşbildirimi ve kurucuların hukukî durumunda kanuna aykırılık ve ya noksanlıklar tespit edildiği takdirde mülkî amirin ne yapmasıgerektiği açıklanmaktadır.
Açıklama
TMK Madde 60, dernek kuruluşunun idarî denetim aşamasını düzenleyerek normatif bildirim sistemini tamamlayan teknik bir hükümdür. Madde 59 uyarınca kuruluş bildiriminin en büyük mülkî amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanılsa da, bu kazanım kesin değil koşullu bir nitelik taşır; gerçek denetim Madde 60 ile devreye girer. Hüküm, mülkî amire belge ve tüzüğün doğruluğunu altmış gün içinde dosya üzerinden inceleme görevi yükler. Bu inceleme, Madde 58’de sayılan zorunlu tüzük unsurlarının (ad, amaç, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organlar) ve Madde 57’deki fiil ehliyeti şartının fiilen denetlendiği aşamadır. 5253 sayılı Dernekler Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleri de bu süreçte tamamlayıcı çerçeve oluşturur.
Uygulama mekanizması ikili bir akış üzerine kuruludur. Mülkî amir, kuruluş bildiriminde, tüzükte veya kurucuların hukukî durumunda kanuna aykırılık ya da noksanlık saptarsa, bunların giderilmesini derhâl kuruculardan ister. Tebliğden itibaren otuz günlük süre, hak düşürücü nitelikte değerlendirilir; kurucuların bu süre içinde eksikliği tamamlaması beklenir. Süre kaçırılır veya aykırılık giderilmezse mülkî amir doğrudan fesih kararı veremez; yetki dağılımı gereği durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir ve fesih davası asliye hukuk mahkemesinde açılır. Savcı ayrıca derneğin faaliyetinin durdurulmasını talep edebilir. Bu yapı, idarenin keyfî müdahalesini önleyip yargısal denetimi merkeze alır ve örgütlenme özgürlüğünü korur.
Sürecin olumlu sonuçlanması hâlinde, yani aykırılık bulunmaz veya süresinde giderilirse, keyfiyet derhâl derneğe yazıyla bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir. Kütüğe kayıt, tüzel kişiliğin aleniyet kazanması ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirliği bakımından belirleyicidir. Yargıtay uygulamasında, fesih davalarında mahkemenin kuruculara eksikliği giderme imkânı tanımadan doğrudan fesih kararı vermesi bozma sebebi sayılmakta; ölçülülük ilkesi gözetilmektedir. Somut örnek: yedi kurucudan birinin kısıtlı çıkması hâlinde mülkî amir bu kurucunun değiştirilmesini ister; otuz gün içinde yerine ehliyetli kurucu gösterilirse dernek kütüğe kaydedilir, gösterilmezse savcılık aracılığıyla fesih davası açılır. Böylece TMK Madde 60, kuruluş denetimini idarî hız ile yargısal güvence arasında dengeler.