TMK 683. Madde
(1) Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir.
(2) Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir.
TMK 683. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 618 inci maddesini karşılamaktadır. Madde İsviçre Medenî Kanununun 641 inci maddesine uygun olarak iki fıkra hâ line getirilmiş, kenar başlığıyla birlikte arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Hüküm değişikliği yoktur. Birinci fıkrada, mülkiyetin sağladığıen önemli üçunsur olan, kullanma, yararlanma ve tasarrufta yetkileri sayılmıştır. 133 İkinci fıkrada ise mülkiyet hakkından kaynaklanan davalara yer verilerek, mülkiyet hakkının yaptırımı olarak istihkak davası ve her türlühaksız ihlâ le karşıelatmanın önlenmesi davasıözel olarak belirtilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 683, mülkiyet hakkının içeriğini tanımlayarak eşya hukukunun en kapsamlı aynî hakkının çerçevesini çizmektedir. Birinci fıkraya göre bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Bu üç yetki, mülkiyetin sağladığı en geniş egemenliğin temelini oluşturur: kullanma (usus) malı bizzat kullanma, yararlanma (fructus) maldan ve ürünlerinden faydalanma, tasarruf (abusus) ise malı devretme, sınırlı aynî haklarla yükleme yahut maddî olarak değiştirme yetkisini ifade eder. Maddenin ‘hukuk düzeninin sınırları içinde’ kaydı, mülkiyetin sınırsız olmadığını; TMK m.737’deki komşuluk hukuku, kamu hukukundan doğan kısıtlamalar ve Anayasa m.35’teki kamu yararı sınırlamaları gibi sınırlara tâbi bulunduğunu vurgular.
Mülkiyetin yetki yönü kadar koruma yönü de güçlüdür; ikinci fıkra malike iki temel dava hakkı tanır. İlki istihkak davasıdır: malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı bu davayı açarak malın kendisine iadesini sağlayabilir. Bu dava, mülkiyet hakkına dayanan ve malın zilyetliğini hukuka aykırı biçimde elinde tutan kişiye yönelen bir aynî dava niteliğindedir. İkincisi elatmanın önlenmesi (müdahalenin men’i) davasıdır: malik, malın zilyetliğini kaybetmemiş olsa bile, mülkiyet hakkına yönelen her türlü haksız elatmanın önlenmesini ve sürmekte olan müdahalenin durdurulmasını talep edebilir. Bu iki dava birlikte, mülkiyet hakkının hem el konulmaya hem de rahatsız edici müdahalelere karşı tam korunmasını sağlar; ayrıca müdahaleden doğan zarar için TBK genel hükümlerine göre tazminat da istenebilir.
Mülkiyetin sağladığı yetkiler ve koruma araçları, hak sahibine malı üzerinde fiilî ve hukukî hâkimiyet kurma imkânı verirken, hukuk düzeninin çizdiği sınırlar bu hâkimiyeti toplum yararıyla dengeler. Yargıtay, istihkak davasında davacının mülkiyetini, davalının ise malı haksız elinde bulundurduğunu ispatlaması gerektiğini; elatmanın önlenmesi davasının ise mülkiyete yönelik her türlü haksız müdahalede açılabileceğini istikrarlı biçimde kabul eder. Somut örnek: tapuda kayıtlı taşınmazına bir başkasının izinsiz girip yapı yaptığını gören malik, hâlâ tapu maliki olduğundan, işgalciye karşı hem taşınmazın boşaltılması için istihkak hem de müdahalenin men’i davası açabilir; yapı haksız ise yıkımını ve uğradığı zararın giderilmesini de talep ederek TMK m.683’ün tanıdığı korumadan tam olarak yararlanır.