Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 684. maddesi, mülkiyet hakkının içeriği ve kapsamı bakımından mülkiyet hakkının kapsamı başlığı altında istihkak davası, el atmanın önlenmesi (müdahalenin men’i), bütünleyici parça, eklenti, malikin yetkileri çerçevesinde ayrıntılı bir düzen kurmaktadır. Maddenin açılış cümlesi — “Bir şeye malik olan kimse, o şeyin bütünleyici parçalarına da malik olur.” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 1 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 619. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece malike eşya üzerinde dilediği gibi tasarruf ve hukuki koruma imkânı bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.

Madde 2 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Bir şeye malik olan kimse, o şeyin bütünleyici parçalarına da malik olur.” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Bütünleyici parça, yerel âdetlere göre asıl şeyin temel unsuru olan ve o şey yok edilmedikçe, zarara uğratılmadıkça veya yapısı değiştirilmedikçe onda…” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, istihkak davası, el atmanın önlenmesi (müdahalenin men’i), bütünleyici parça, eklenti, malikin yetkileri bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.

Madde, TMK 683-703, Anayasa m.35, Tapu Kanunu, Kamulaştırma Kanunu, TBK m.683 vd. ile bir bütün halinde uygulanır. mülkiyet hakkının kapsamına ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 684. maddeyi değil, TMK 684 (bütünleyici parça), 686 (eklenti), 1023 (kayda güven), TBK 683 (adî şirket–malvarlığı) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 684. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.

Yargıtay 1., 8. ve 14. Hukuk Daireleri kararları, mülkiyet hakkının kapsamı konusundaki uyuşmazlıkları maddenin lafzı ile koruduğu menfaat arasındaki dengeyi gözeterek çözmüştür. Yerleşik içtihatta ispat yükü açıkça davacıya yüklenmiş; iddianın somut belgelerle veya tanıkla desteklenmesi aranmıştır. Hâkimin re’sen dikkate alacağı hususlar ile tarafların ileri sürmesi gereken hususlar net biçimde ayrılmakta; usul ekonomisi ilkesi (HMK m.30) de bu ayrımda rol oynamaktadır.

Uygulama açısından 684. madde, mülkiyet hakkının içeriği ve kapsamı alanındaki uyuşmazlıklarda sıkça dayanılan temel hükümlerdendir. Avukat, mülkiyet hakkının kapsamı kapsamındaki bir talebi ileri sürerken maddenin unsurlarının her birini somut olayda ayrı ayrı ispatlamalı; ilgili yardımcı mevzuat (TMK 683-703, Anayasa m.35) referanslarıyla iddiayı güçlendirmeli; varsa hak düşürücü süreleri ve zamanaşımını dikkatle izlemelidir. Dava dilekçesinde unsurların tek tek karşılanması, savunmada ise karşı delillerin zamanında sunulması, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının sınırları içinde değerlendirilmelidir.

Son olarak belirtmek gerekir ki 684. madde, mülkiyet hakkının içeriği ve kapsamı içinde malike eşya üzerinde dilediği gibi tasarruf ve hukuki koruma imkânı amacına hizmet eden bir koruma hükmüdür. Maddenin koruduğu menfaat; kanunun bütünü içinde benzer amaçla konulmuş diğer hükümlerle (TMK m.2 dürüstlük, TMK m.4 hakkaniyet, TBK m.49 haksız fiil) birlikte değerlendirilmelidir. Uyuşmazlıkta tarafların karşılıklı iddialarını dayandırdıkları olguların ispat yükü, TMK m.6 uyarınca iddia eden tarafa düşer; ancak kanunun aksine bir karine getirdiği durumlarda bu yük tersine döner. Hak arayan tarafın, delilleri dava açılırken eksiksiz sunması; karşı tarafın ise süresi içinde savunmasını somutlaştırması, davanın sağlıklı sonuçlanmasının olmazsa olmaz koşuludur.